गीताभ्यासे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः
।। ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।।
अथ गीताभ्यासे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः
================
This गीताभ्यास: study for learning Sanskrit and Gita together. As studying Sanskrit, the study details पदच्छेदाः, वाक्यांशशः विश्लेषणम्, शब्दाभ्यासाः, छन्दोविश्लेषणम्, As studying Gita, the study details अन्वयार्थाः and स्वाध्यायाः i.e. Notes of self study. i.e. notes of self-study wherein deeper meaning, figures of speech if any, other relevant quotes including verses from other chapters are taken note of by way of "connecting the dots".
There are 28 श्लोकाः in this अध्यायः. In the first श्लोकः there is a question by अर्जुनः which is answered by श्रीकृष्णभगवान् in the rest 27. All have 32 letters each.
गीताभ्यासे १७’१ ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य
==================
अर्जुन उवाच ।
पदच्छेदैः - अर्जुन: उवाच ।
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
पदच्छेदैः - ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १७-१॥
पदच्छेदैः - तेषाम् निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम् आहो रज: तमः ॥ १७-१॥
वाक्यांशशः विश्लेषणम्
अन्वयशः शब्दाभ्यासा:
अर्जुन: उवाच
अर्जुन: - अर्जुन वि. अत्र पुं. 1’1 / अर्जुन a. [अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58] (-ना, -नी f.). 1 White, clear, bright, of the colour of day; अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च Rv.6.9.1; पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविम् Śi.1.6. -2 Silvery; यत्र वः प्रेङ्खा हरिता अर्जुना Av.4.37.5. -नः 1 The white colour. -2 A peacock. -3 A sort of cutaneous disease. -4 A tree (Mar. अर्जुनसादडा), with useful rind; Mb.3.64.3. -5 N. of the third Pāṇḍava who was a son of Kuntī by Indra and hence called ऐन्द्रि also. [Arjuna was so called because he was 'white' or 'pure in actions' (पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः । करोमि कर्म शुद्धं च तेन मामर्जनं विदुः). He was taught the use of arms by Droṇa and was his favourite pupil. By his skill in arms he won Draupadī at her Svayaṁvara (see Draupadī). For an involuntary transgression he went into temporary exile and during that time he learnt the science of arms from Paraśurāma. He married Ulūpī, a Nāga Princess, by whom he had a son named Irāvat, and also Chitrāṅgadā, daughter of the king of Maṇipura, who bore him a son named Babhruvāhana. During this exile he visited Dvārakā, and with the help and advice of Kṛiṣṇa succeeded in marrying Subhadrā. By her he had a son named Abhimanyu. Afterwards he obtained the bow (Gāṇḍiva from the god Agni whom he assisted in burning the Khāṇḍva forest. When Dharma, his eldest brother, lost the kingdom by gambling, and the five brothers went into exile, he went to the Himālayas to propitiate the gods and to obtain from them celestial weapons for use in the contemplated war against Kauravas. There he fought with Śiva who appeared in the disguise of a Kirāta; but when he discovered the true character of his adversary he worshipped him and Śiva gave him the Pāśupatāstra. Indra, Varuṇa, Yama and Kubera also presented him with their own weapons. In the 13th year of their exile, the Pāṇḍavas entered the service of the King of Virāṭa and he had to act the part of a eunuch, and music and dancing master. In the great war with the Kauravas Arjuna took a very distinguished part. He secured the assistance of Kṛiṣṇa who acted as his charioteer and related to him the Bhagavadgītā when on the first day of the battle he hesitated to bend his bow against his own kinsmen. In the course of the great struggle he slew or vanquished several redoubtable warriors on the side of the Kauravas, such as Jayadratha, Bhīṣma, Karṇa &c. After Yudhiṣṭhira had been installed sovereign of Hastināpura, he resolved to perform the Aśvamedha sacrifice, and a horse was let loose with Arjuna as its guardian. Arjuna followed it through many cities and Countries and fought with many kings. At the city of Maṇipura he had to fight with his own son Babhruvāhana and was killed; but he was restored to life by a charm supplied by his wife Ulūpī. He traversed the whole of Bharatakhaṇḍa and returned to Hastināpura, loaded with spoils and tributes, and the great horse-sacrifice was then duly performed. He was afterwards called by Kṛiṣna to Dvārakā amid the internecine struggles of the Yādavas and there he performed the funeral ceremonies of Vasudeva and Kṛiṣṇa. Soon after this the five Pāṅdavas repaired to heaven having installed Parīkṣit -the only surviving son of Abhimanyu-- on the throne of Hastināpura. Arjuna was the bravest of the Pāṇdavas, high-minded, generous, upright, handsome and the most prominent figure of all his brothers. He has several appellations, such a Pārtha, Gudākeśa, Savyasāchī, Dhanañjaya, Phālguna, Kirītin, Jīṣṇu, Śvetavāhana, Gāṇḍivin &c.] cf. अर्जनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः । बीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनञ्जयः ॥
उवाच - वच्-धातोः (अथवा ब्रू-धातोः) लिटि प्र.पु. एक. / वच् वचँ परिभाषणे (to speak, to tell, to talk) अदादिः, ०२.००५८ परस्मैपदी, द्विकर्मकः, अनिट् / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट्
ये श्रद्धया अन्विताः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते
ये - यत् सर्व. अत्र पुं. 1’3 /
श्रद्धया - श्रद्धा स्त्री. 3’1 / श्रद्धा 1 Trust, faith, belief, confidence. -2 Belief in divine revelation, religious faith; श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् Ś.7.29; R.2.16; अयतिः श्रद्धयोपेतो योगात् चलितमानसः Bg.6.37;7.21;17.3. -3 Sedateness, composure of mind. -4 Intimacy, familiarity. -5 Respect, reverence. -6 Strong or vehement desire; तथापि वैचित्र्यरहस्यलुब्धाः श्रद्धां विधास्यन्ति सचेतसोऽत्र Vikr.1.13; युद्धश्रद्धापुलकित इव प्राप्तसख्यः करेण Mu.6.18.
अन्विताः - (अनु+इ = अन्वि)-धातोः क्त-वि. अन्वित / अत्र पुं. 1’3 / अन्वित p. p. 1 Followed or attended by, in company with, joined by; अमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः R.3.28. -2 Possessed of, having, possessing, endowed with; full of, seized or struck with, overpowered by; with instr. or in compound; कुलान्वितं कुकुलजा निन्दन्ति Pt.1.415; धैर्य˚; गुण˚, वित्त˚; विस्मय˚ struck with wonder; भय˚, क्रोध˚, लोभ˚ &c. &c. -3 Connected with, linked to, following (as a consequence). -4 Connected grammatically; वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः S. D.9. -5 Understood, reached by the mind. -6 Suitable, befitting; तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम् Rām.5.33.13.
शास्त्रविधिम् - शास्त्रविधि पुं. 2’1 / शास्त्रम् च विधिः च एतयोः समाहारः शास्त्रविधि: (द्वन्द्वः) /
शास्त्रम् - शास्त्रम् [शिष्यतेऽनेन शास्-ष्ट्रन्] 1 An order, a command, rule, precept; अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः Mb.5.148.21. -2 A sacred precept or rule, scriptural injunction; तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ Bg.16.24. -3 A religious or sacred treatise, sacred book, scripture; see comps. below. -4 Any department of knowledge, science; इति गुह्यतमं शास्त्रम् Bg.15.20; शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः R.1.19; often at the end of comp. after the word denoting the subject, or applied collectively to the whole body of teaching on that subject; वेदान्तशास्त्र, न्यायशास्त्र, तर्कशास्त्र, अलंकार- शास्त्र &c.
विधि: - विधिः [विधा-कि] 1 Doing, performance, practice, an act or action; ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य Bh.3.41; योगविधि R.8.22; अस्याः सर्गविधौ V.1.8; लेखाविधि Māl. 1.35. -2 Method, manner, way, means, mode; निः- साराल्पफलानि ये त्वविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमैः Pt.1.376. -3 A rule, commandment, any precept which enjoins something for the first time (as distinguished from नियम and परिसंख्या q.v.); विधिरत्यन्तमप्राप्तौ; चिकीर्षाकृतिसाध्यत्व- हेतुधीविषयो विधिः; वहति विधिहुतं या हविः Ś.1.1. -4 A sacred precept or rule, ordinance, injunction, law, a sacred command, religious commandment (opp. अर्थवाद which means 'an explanatory statement coupled with legends and illustrations'; see अर्थवाद); प्रवृत्तिपरं वाक्यं विधिः, as ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत; श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत् समागतम् Ś.7.29; R.2.16.
उत्सृज्य - (उत्+सृज् = उत्सृज्)-धातोः ल्यबन्तम् / उत्सृज् 6 P. 1 to pour out, emit, send forth or down; व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज Ku.3.25; सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.1.18 to give back; Bg.9.19; so बाष्पम्, वारि. -2 (a) To quit, leave, abandon, give up. मातापितृभ्यामुत्सृष्टम् Ms.9.171; नियतमात्मानमुत्स्रक्ष्यामि K.177,191,194; R.5.51,6.46,7.7; Ku.2.36,5.86; kill; so तनुम्, प्राणान्, रणम् &c. परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् H.1.41. (b) To put off, lay aside; भयोत्सृष्टविभूषाणाम् R.4.54,3.60.
यजन्ते - यज्-धातोः लटि प्र.पु. बहु. / यज् यजँ देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु (to sacrifice, to offer to a deity, to worship, to get associated with, to give) भ्वादिः ०१.११५७ उभयपदी सकर्मकः अनिट्
कृष्ण तेषाम् निष्ठा तु का सत्त्वम् आहो रज: तमः
कृष्ण - कृष्ण वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. /
तेषाम् - तत् सर्व. अत्र पुं. 6’3 /
निष्ठा - स्त्री. 1’1 / निष्ठा 1 Position, condition, state; तेषां निष्ठा तु का कृष्ण Bg.17.1; तेषामशान्तकामानां का निष्ठाऽविजितात्मनाम् Bhāg.11.5.1. -2 Basis, foundation. -3 Fixity, fixedness, steadiness; मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च Māl.1.31; -4 Devotion or application, close attachment. -5 Belief, firm adherence, faith; शास्त्रेषु निष्ठा Māl.3.11; लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ Bg.3.3.
तु - अव्ययम् however
का - किम् सर्व. अत्र स्त्री. 1’1 /
सत्त्वम् - सत्त्व नपुं. 1’1 / सत्त्वम् [सतो भावः] (Said to be m. also in the first ten senses) 1 Being, existence, entity. -2 Nature, essence. -3 Natural character, inborn disposition; अच्योष्ट सत्त्वान्नृपतिश्च्युताशः Bk.3.20. -4 Life, spirit, breath, vitality, principle of vitality; उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् Rām.2.48.2; चित्रे निवेश्य परिकल्पित- सत्त्वयोगा Ś.2.10. -5 Consciousness, mind, sense; वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते Mb.12.46.4; Bg.16.1; Bhāg.7.15.41. -6 An embryo. -7 Substance, thing, wealth. -8 An elementary substance such as earth, air, fire &c. -9 (also m.) A living or sentient being, animal, beast; वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् R.2.8;15.15; किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्वानि विप्रकरोषि Ś7; Māl.9; यश्चासूनपि संत्यजेत् करुणया सत्त्वार्थमभ्युद्यतः Nāg.2.10. -10 An evil spirit, a demon, ghost; अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते Rām.2.33.10. -11 Goodness, virtue, excellence. -12 Truth, reality, certainty. -13 Strength, energy, courage, vigour, power, inherent power, the stuff of which a person is made; निजमेव सत्त्वमुपकारि साम् Ki.18. 14; Mb.12.313.17; क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.; R.5.31; Mu.3.22. -14 Wisdom, good sense. -15 The quality of goodness or purity regarded as the highest of the three Guṇas q. v.; (it is said to predominate most in gods and heavenly beings). -16 A natural property or quality, characteristic. -17 A noun, substantive. -18 Intellect (बुद्धि); अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम् Mb.12.204.18. -19 The subtle body of individual soul (लिङ्गशरीर); गृहाणीव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शाश्वतम् ॥ Mb.11.3.8.
आहो - अव्ययम् / आहो ind. An interjection expressing (a) Doubt or alternative (or), and usually standing as a correlative of किम्; किम् वैखानसं व्रतं निषेवितव्यं ... आहो निवत्स्यति समम् हरिणाङ्गनाभिः Ś.1.27; दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः Ś.5.29. (b) Interrogation.
रज: - रजस् नपुं. 1’1 / रजस् n. [रञ्ज्-असुन् नलोपः Uṇ.4.224] 1 Dust, powder, dirt; धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति Ś.7.17; आत्मोद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीयाः 1.8; R.1.42;6.33. -2 The dust or pollen of flowers; भूयाद् कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः (पन्थाः) Ś.4.11; Me.35,67; Śi.7.42. -3 A mote in a sunbeam, any small particle (of matter); cf. Ms.8.132; जाल-सूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्मृतम् Y.1.362. -4 A ploughed or cultivated land, arable field. -5 Gloom, darkness. -6 Foulness, passion, emotion, moral or mental darkness; अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः R.9.74. -7 The second of the three Guṇas or constituent qualities of all material substances (the other two being सत्त्व and तमस्; रजस् is supposed to be the cause of the great activity seen in creatures; it predominates in men, as Sattva and Tamas predominate in gods and demons); अन्तर्गतमपास्तं मे रजसोऽपि परं तमः Ku.6.60; Bg.6. 27; रजोजुषे जन्मनि K.; Māl.1.20.
तमः - तमस् नपुं. 1’1 / तमस् n. [तम्-असुन्] 1 Darkness; किं वाऽभविष्यदरुण- स्तमसां विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् Ś.7.4.; V.1.7; Me.39. -2 The gloom or darkness of hell; धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् Ms.4.242. -3 Mental darkness, ignorance, illusion, error, मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्त- मिदं तमसा मनः Ś.6.8. -4 (In Sāṅ. phil.) Darkness or ignorance, as one of the three qualities or constituents of everything in nature (the other two being सत्त्व and रजस्); अन्तर्गतमपास्तं मे रजसोऽपि परं तमः Ku.6.60; Ms. 12.24. -5 Grief, sorrow; Bhāg.5.14.33. -6 Sin; Bhāg.10.15.5. -7 Stupefaction, swoon; तथा भिन्नतनुत्राणः प्राविशद्विपुलं तमः Rām.7.8.14. -8 Anger; Bhāg.10.59.42. -m., -n. An epithet of Rāhu; तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते Bhāg.4.29.70.
अन्वयार्थाः Overall Meaning
अर्जुन: उवाच - Arjuna asked
कृष्ण - Hey कृष्ण !
ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः - Those who do acts of sacrifice, not according to the scriptures but nevertheless with implicit faith
तेषाम् निष्ठा तु का सत्त्वम् आहो रज: तमः - what is their condition? Is it one of Purity, of Passion or of Ignorance?
छन्दोविश्लेषणम्
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य (८ अक्षराणि) “धिमुत्सृ(ज्य)” एतेषां मात्राः १-२-२
यजन्ते श्रद्धयान्विताः (८ अक्षराणि) “द्धयान्वि” एतेषां मात्राः १-२-१
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण (८ अक्षराणि) “तु का कृ(ष्ण)” एतेषां मात्राः १-२-२
सत्त्वमाहो रजस्तमः (८ अक्षराणि) “रजस्त” एतेषां मात्राः १-२-१
अस्मिन् (१७-१) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।
स्वाध्यायाः Notes of self-study
(१) This question by अर्जुन: is prompted by
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ १६-२३॥
He who, having cast aside the ordinances of the scriptures, acts under the impulse of desire, attains not perfection, nor happiness nor the Supreme Goal.
The commonality is ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य here, यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य in (१६-२३). The difference is यजन्ते श्रद्धयान्विताः here, as against वर्तते कामकारतः in (१६-२३).
(२) Actually converse of (१६-२३) would be यः निष्कामः शास्त्रविधिमनुसृत्य वर्तते स सिद्धिमवाप्नोति सुखं च परां गतिम् च | This is fairly covered in
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ १६-२४॥
Therefore, let the scripture be thy authority in determining what ought to be done and what ought not to be done. Having known what is said in the ordinance of the scriptures, thou shouldst act here in this world.
(३) In paraphrasing his question अर्जुन: has used the words श्रद्धा and निष्ठा, which are fairly synonymous, both are related to reliance and reliability. One may say that श्रद्धा has a fervour of respecting some superhuman entity.
See एकनिष्ठ means a. 1 Intently devoted or loyal (to one thing). -2 intently fixed on one object.
A dog is स्वामिनिष्ठ loyal to his master.
(४) As we shall see in the next श्लोक:, reply by श्रीकृष्णः focuses only on श्रद्धा and even the title of the chapter is श्रद्धात्रयविभागयोग:.
YouTube video https://youtu.be/ynA6snI26-k
॥ शुभमस्तु ॥
================
गीताभ्यासे १७’२ त्रिविधा भवति श्रद्धा
==================
श्रीभगवानुवाच ।
पदच्छेदैः - श्रीभगवान् उवाच ।
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
पदच्छेदैः - त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनाम् सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ १७-२॥
पदच्छेदैः - सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति ताम् शृणु ॥ १७-२॥
वाक्यांशशः विश्लेषणम्
अन्वयशः शब्दाभ्यासा:
श्रीभगवान् उवाच
श्रीभगवान् - श्रीभगवत् वि. अत्र पुं. 1’1 / श्रीमान् च असौ भगवान् च इति श्रीभगवान्
श्रीमत् - वि. / श्रीमत् a. 1 Wealthy, rich. -2 Happy, fortunate, prosperous, thriving. -3 Beautiful, pleasing; श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगत् Śi.1.1. -4 Famous, celebrated, glorious, dignified; (the word is often used as a respectful affix to celebrated or revered names of persons and things as श्रीमद्भागवत, श्रीमत्छंकराचार्य &c.).
भगवत् - a. 1 Glorious, illustrious. -2 Revered, venerable, divine, holy (an epithet applied to gods, demigods and other holy or respectable personages); स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः Rām.5.5.8; अथ भगवान् कुशली काश्यपः Ś.5; भगवन् परवानयं जनः R.8.81; so भगवान् वासुदेवः &c.; उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥
उवाच - वच्-धातोः (अथवा ब्रू-धातोः) लिटि प्र.पु. एक. / वच् वचँ परिभाषणे (to speak, to tell, to talk) अदादिः, ०२.००५८ परस्मैपदी, द्विकर्मकः, अनिट् / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट्
सा देहिनाम् स्वभावजा श्रद्धा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति त्रिविधा भवति
सा - तत् सर्व. अत्र स्त्री. 1’1 /
देहिनाम् - देहिन् embodied वि. अत्र पुं. 6’3 /
स्वभावजा - स्वभावज वि. अत्र स्त्री. 1’1 / स्वस्य भावः स्वभावः (षष्ठी-तत्पुरुषः) / स्वभावतः जाता इति स्वभावजा (उपपदान्वितः पञ्चमी-तत्पुरुषः)
स्वस्य - स्व सर्व. अत्र पुं./नपुं. 6’1 / स्व pron. a. 1 One's own, belonging to oneself, often serving as a reflexive pronoun; स्वनियोगमशून्यं कुरु Ś.2; प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा 5.5; oft. in comp. in this sense; स्वपुत्र, स्वकलत्र, स्वद्रव्य. -2 Innate, natural, inherent, peculiar, inborn; सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम् Me.82; Ś.1.19; स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U.6.14. -3 Belonging to one's own caste or tribe; शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते Ms.3.13;5.104.
भावः - भावः [भू-भावे घञ्] 1 Being, existing, existence; नासतो विद्यते भावः Bg.2.16. -2 Becoming, occurring, taking place. -3 State, condition, state of being; लताभावेन परिणतमस्या रूपम् V.4; U.6.23; so कातरभावः, विवर्णभावः &c. -4 Manner, mode. -6 Rank, station, position, capacity; देवीभावं गमिता K. P.10; so प्रेष्यभावम्, किंकरभावम् &c. -6 (a) True condition or state, truth, reality; परं भावमजानन्तः Bg.7.24; इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसम- न्विताः 10.8. (b) Sincerity, devotion; त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः R.8.52;2.26. -7 Innate property, disposition, nature, temperament; स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U.6.14. -8 Inclination or disposition of mind, idea, thought, opinion, supposition; हृदयनिहितभावा गूढमन्त्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते Pt.3.43; Ms.8.25;4.65; निकृष्टोत्कृष्टयोर्भावं यास्तु गृह्णन्ति ताः स्त्रियः Bu. Ch.4.23. -9 Feeling, emotion, sentiment; एको भावः Pt.3.66; Ku.6.95; निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया S. D. (In the dramatic science or in poetic compositions generally, Bhāvas are either स्थायिन् primary, or व्यभिचारिन् subordinate. The former are eight or nine, according as the Rasas are taken to be 8 or 9, each rasa having its own स्थायिभाव. The latter are thirty-three of thirty four in number, and serve to develop and strengthen the prevailing sentiment; for definition and enumeration of the several kinds, see R. G. first ānana, or K. P.4). -10 Love, affection; attachment; द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः Ku.3.35; कुमुद्वती भानुमतीव भावं (बबन्ध) R.6.36. -11 Purport, drift, gist, substance; इति भावः (often used by commentators); जनकोऽप्युत्स्मयन् राजा भावमस्या विशेषयन् । प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम Mb.12,320.18. -12 Meaning, intention, sense, import; अन्योन्यभावचतुरेण सखीजनेन मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः Māl.1.25. -13 Resolution, determination. -14 The heart, soul, mind; तयोर्विवृतभावत्वात् Māl.1.12; भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते Bg.17.16; स्व एव भावे विनिगृह्य मन्मथम् Bu. Ch.4.101. -15 Any existing thing, an object, a thing, substance; पश्यन्ती विविधान् भावान् Rām.2.94.18; जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः Māl.1.17,36; R.3.41; U.3.32. -16 A being, living creature. -17 Abstract meditation, contemplation (= भावना q. v.). -18 Conduct, movement. -19 (a) Gesture, behaviour; अहिंसा समता... भवन्ति भावा भूतानाम् Bg.10.5.
स्वभावः - 1 own state. -2 an essential or inherent property, natural constitution, innate or peculiar disposition, nature; स्वभावहेतुजा भावाः Mb.12.211.3; पौरुषं कारणं केचिदाहुः कर्मसु मानवाः । दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावमपरे जनाः ॥ 12.238.4; Bg.5.14; स्वभावो दुरतिक्रमः Subhāṣ.; so कुटिल˚, शुद्ध˚, मृदु˚, चपल˚, कठिन˚ &c. ˚आत्मक a. natural, inborn; स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थ न कारणात्। तत् स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ Mb.3.32.19. ˚उक्तिः f. 1 spontaneous declaration. -2 (in Rhet.) a figure of speech which consists in describing a thing to the life, or with exact resemblance; स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् K. P.10, or नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती Kāv.2.8. ˚ज a. innate, natural. ˚भावः natural disposition. ˚वादः the doctrine that the universe was produced and is sustained by the natural and necessary action of substances according to their inherent properties, (and not by the agency of a Supreme Being). ˚सिद्ध a. natural, spontaneous, inborn.
श्रद्धा - श्रद्धा स्त्री. 1’1 / श्रद्धा 1 Trust, faith, belief, confidence. -2 Belief in divine revelation, religious faith; श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् Ś.7.29; R.2.16; अयतिः श्रद्धयोपेतो योगात् चलितमानसः Bg.6.37;7.21;17.3. -3 Sedateness, composure of mind. -4 Intimacy, familiarity. -5 Respect, reverence. -6 Strong or vehement desire; तथापि वैचित्र्यरहस्यलुब्धाः श्रद्धां विधास्यन्ति सचेतसोऽत्र Vikr.1.13; युद्धश्रद्धापुलकित इव प्राप्तसख्यः करेण Mu.6.18.
सात्त्विकी - सात्त्विक वि. अत्र स्त्री. 1’1 / सात्त्विक a. (-की f.) [सत्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्] 1 Real, essential. -2 True, genuine, natural. -3 Honest, sincere, good. -4 Virtuous, amiable. -5 Vigorous. -6 Endowed with the quality Sattva (goodness). -7 Belonging to or derived from the Sattva quality; ये चैव सात्त्विका भावाः Bg.7.12;14.16. -8 Caused by internal feeling or sentiment (as of love), internal; तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् Māl.1.26. -कः 1 An external indication of (internal) feeling or emotion, one of the kinds of Bhāvas in poetry; (these are eight: स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥
राजसी - राजस वि. अत्र स्त्री. 1’1 / राजस a. (-सी f.) [रजसा निर्मितम् अण्] Relating to or influenced by the quality rajas, endowed with the quality rajas or passion; ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः Bg.14.18;7.12;17.2.
च - अव्ययम् and
एव - अव्ययम् also, only
तामसी - तामस वि. अत्र स्त्री. 1’1 / तामस a. (-सी f.) [तमोऽस्त्यस्य अण्] 1 Dark, consisting of darkness; व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च Māl.9.52; U.5.12. -2 Affected by or relating to तमस् or the quality of darkness (the third of the three qualities of nature); ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये Bg.7.12;17.2; M.1.1; Ms.12.33-34. -3 Ignorant. -4 Vicious. -सः 1 A malignant person, an incendiary, a villain.
इति - अव्ययम् so and so
त्रिविधा - त्रिविध वि. अत्र स्त्री. 1’1 / तिस्रः विधाः यस्याः सा त्रिविधा (द्विग्वन्वितबहुव्रीहिः)
तिस्रः - त्रि three संख्यावि. अत्र स्त्री. 1’3 /
विधाः - स्त्री. 1’3 विधा 1 Mode, manner, form; मनः प्रत्यक् चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः Śiva-mahimna 25. -2 Kind, sort.
त्रिविध a. of three kinds, three-fold
भवति भू-धातोः लटि प्र.पु. एक. / भू सत्तायाम् (to exist, to become, to be, to happen) भ्वादिः, ०१.०००१ परस्मैपदी, अकर्मकः, सेट्
ताम् शृणु
ताम् - तत् सर्व. अत्र स्त्री. 2’1 /
शृणु - श्रु-धातोः लोटि म.पु. एक. / श्रु श्रवणे (to hear, to listen) भ्वादिः, ०१.१०९२ परस्मैपदी, सकर्मकः, अनिट्
अन्वयार्थाः Overall Meaning
श्रीभगवान् उवाच - The Blessed Lord said
सा देहिनाम् स्वभावजा श्रद्धा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति त्रिविधा भवति - Threefold is the faith of the embodied, which is inherent in their nature the Sattvic (pure), the Rajasic (passionate) and the Tamasic (dark).
ताम् शृणु - Listen now about it.
छन्दोविश्लेषणम्
त्रिविधा भवति श्रद्धा (८ अक्षराणि) “वति श्र(द्धा)” एतेषां मात्राः १-२-२
देहिनां सा स्वभावजा (८ अक्षराणि) “स्वभाव” एतेषां मात्राः १-२-१
सात्त्विकी राजसी चैव (८ अक्षराणि) “जसी चै” एतेषां मात्राः १-२-२
तामसी चेति तां शृणु (८ अक्षराणि) “ति तां शृ” एतेषां मात्राः १-२-१
अस्मिन् (१७-२) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।
स्वाध्यायाः Notes of self-study
(१) As mentioned in the Notes of self-study स्वाध्यायाः of the previous श्लोक:, though question by अर्जुन: was “ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः - Those who do acts of sacrifice, not according to the scriptures but nevertheless with implicit faith तेषाम् निष्ठा तु का सत्त्वम् आहो रज: तमः - what is their condition? Is it one of Purity, of Passion or of Ignorance ?” reply by श्रीभगवान् is “देहिनाम् स्वभावजा श्रद्धा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति त्रिविधा भवति - Threefold is the faith of the embodied, which is inherent in their nature the Sattvic (pure), the Rajasic (passionate) and the Tamasic (dark)”, focusing on श्रद्धा, neglecting the word निष्ठा
(२) By the way in the Notes of self-study स्वाध्यायाः of the previous श्लोक: I should have noted that the word निष्ठा is in
लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३-३॥
Lord Shri Krishna replied: In this world, as I have said, there are two types of practices, O Sinless One! There is the Path of knowledge for followers of Sankhya philosophy, and the Path of Action for followers of activism.
There is also the word नैष्ठिकीम् derived from निष्ठा in युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ॥ ५-१२॥
(३) All in all I get to understand that श्रद्धा is respect unto a superhuman entity and निष्ठा is what one has resolved for oneself, by oneself. We shall get to examine the definition of श्रद्धा again, when studying the fourth verse.
(४) Also, here the adjective of श्रद्धा is स्वभावजा. And the scope of the word श्रद्धा is देहिनाम्, which includes all life, plant life, insects, microbes and what not. You cannot get apples from a mango tree. Bitter gourd will be bitter only. Being bitter is its स्वभाव:. It is well said in the सुभाषितम्.
यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः ।
श्वा यदि क्रियते राजा स किं नाश्नात्युपानहम् ॥
One behaves only according to one’s innate character, which is difficult to transgress. Given a shoe, will a dog not munch at it, even when made a king ?
So, the famous quote is स्वभावो दुरतिक्रमः innate character is difficult to transgress.
In short देहिनाम् श्रद्धा स्वभावजा and स्वभावो दुरतिक्रमः. Whatever is स्वभावजा श्रद्धा, that is difficult to transcend. Once a thief, always a thief ? See, in the dictionary explanation of the word स्वभाव: the quotation given is स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U.6.14. One has that स्वो (स्व:) भाव:, स्वभाव:, which is प्रकृतिनियत: determined by Nature, which cannot be undone. It is अकृतकः.
(५) From another angle, each one of us has an astronomical chart, a horoscope related to the time and place of birth. In the chart is also detailed of which of three categories, one’s स्वभाव: nature is whether देवगणः godly, मनुष्यगणः humane, or राक्षसगणः demoniacal.
(६) The challenge then is how to rid oneself of the shortcomings of innate character, especially if it is राक्षसगणः demoniacal character in our horoscope. Even if it is मनुष्यगणः humane character, the effort should be that श्रद्धा will be सात्त्विकी only. All this is challenging because स्वभावो दुरतिक्रमः, innate nature is difficult to transcend, difficult, but not impossible. One has to uplift oneself by oneself.
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६-५॥
A person should uplift the Self by self and let him not depress the Self. For, the self alone is the friend of the Self and self alone is the foe of the Self.
YouTube video https://youtu.be/nLSJXNh-qqc
॥ शुभमस्तु ॥
================
गीताभ्यासे १७’३ सत्त्वानुरूपा सर्वस्य
==================
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
पदच्छेदैः - सत्त्व-अनुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ १७-३॥
पदच्छेदैः - श्रद्धामय: अयम् पुरुष: य: यत्-श्रद्धः स: एव सः ॥ १७-३॥
वाक्यांशशः विश्लेषणम्
अन्वयशः शब्दाभ्यासा:
भारत सर्वस्य श्रद्धा सत्त्वानुरूपा भवति
भारत - वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / भारत a. (-ती f.) [भरतस्येदम्, भारतान् भरतवंश्यानधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण्] Belonging to or descended from Bharata. -तः 1 A descendant of Bharata; (such as विदुर; सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारतः Mb.3.20.8; also धृतराष्ट्र, अर्जुन in Bg.). -2 An inhabitant of Bharatavarṣa or India. -3 An actor, -4 An epithet of the sun shining on the south of Meru. -5 Fire.
सर्वस्य - सर्व all सर्व. अत्र पुं./नपुं. 6’1 /
श्रद्धा - श्रद्धा स्त्री. 1’1 / श्रद्धा 1 Trust, faith, belief, confidence. -2 Belief in divine revelation, religious faith; श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् Ś.7.29; R.2.16; अयतिः श्रद्धयोपेतो योगात् चलितमानसः Bg.6.37;7.21;17.3. -3 Sedateness, composure of mind. -4 Intimacy, familiarity. -5 Respect, reverence. -6 Strong or vehement desire; तथापि वैचित्र्यरहस्यलुब्धाः श्रद्धां विधास्यन्ति सचेतसोऽत्र Vikr.1.13; युद्धश्रद्धापुलकित इव प्राप्तसख्यः करेण Mu.6.18.
सत्त्वानुरूपा - सत्त्वानुरूप वि. अत्र स्त्री. 1’1 / सत्त्वम् अनु सत्त्वानु (द्वितीया-तत्पुरुषः) / सत्त्वानु रूपम् यस्याः सा सत्त्वानुरूपा (बहुव्रीहिः) /
सत्त्वम् - सत्त्वम् [सतो भावः] (Said to be m. also in the first ten senses) 1 Being, existence, entity. -2 Nature, essence. -3 Natural character, inborn disposition; अच्योष्ट सत्त्वान्नृपतिश्च्युताशः Bk.3.20. -4 Life, spirit, breath, vitality, principle of vitality; उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् Rām.2.48.2; चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा Ś.2.10. -5 Consciousness, mind, sense; वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते Mb.12.46.4; Bg.16.1; Bhāg.7.15.41. -6 An embryo. -7 Substance, thing, wealth. -8 An elementary substance such as earth, air, fire &c. -9 (also m.) A living or sentient being, animal, beast; वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् R.2.8;15.15; किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्वानि विप्रकरोषि Ś7; Māl.9; यश्चासूनपि संत्यजेत् करुणया सत्त्वार्थमभ्युद्यतः Nāg.2.10. -10 An evil spirit, a demon, ghost; अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते Rām.2.33.10. -11 Goodness, virtue, excellence. -12 Truth, reality, certainty. -13 Strength, energy, courage, vigour, power, inherent power, the stuff of which a person is made; निजमेव सत्त्वमुपकारि साम् Ki.18. 14; Mb.12.313.17; क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.; R.5.31; Mu.3.22. -14 Wisdom, good sense. -15 The quality of goodness or purity regarded as the highest of the three Guṇas q. v.; (it is said to predominate most in gods and heavenly beings). -16 A natural property or quality, characteristic. -17 A noun, substantive. -18 Intellect (बुद्धि); अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम् Mb.12.204.18. -19 The subtle body of individual soul (लिङ्गशरीर); गृहाणीव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शाश्वतम् ॥ Mb.11.3.8.
अनु - अनु ind. (Either used with nouns to form adverbial compounds, or as a prefix to verbs and verbal derivatives, or as a separable preposition with acc. and regarded as a कर्मप्रवचनीय). 1 After, behind, along after (पश्चात्); सर्वे नारदमनु उपविशन्ति V.5; प्रमदामनुसंस्थितः शुचा नृपतिः सन् R.8.72; तं गच्छन्त्यनु ये विपत्तिषु सदा ते तत्प्रतिष्ठाशया Mu.1.14; असौ कुमारस्तमजोनुजातः R.6.78; रत्या न साशङ्कमनुप्रयातः Ku.3.23; क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् R.2. 24; अनुविष्णु = विष्णोः पश्चात् P.II.4.18. Sk.; तदनु कथयेर्मा- धवीयामवास्थाम् Māl.9.26 afterwards. -2 Along, alongside, by the side of, lengthwise यस्यचायामः P.II.1.16 जलानि सा तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानीम् R.13.61; सोऽश्वमेधश- तेनेष्ट्वा यमुनामनु वीर्यवान् । त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गङ्गामनु चतुःशतान् Mb.; अनुगङ्गं वाराणसी = गङ्गामन्वायतम् (गङ्गादैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षिता) situated alongside the Gaṅgā P.II.1.16 Sk.; आविर्भू- तप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् Me.21; गिरिरिव अनुतटपुष्पितकर्णि- कारयष्टिः V.3.3 along the sides or slopes. -3 After, in consequence of, being indicated by; जपमनु प्रावर्षत् P.II 3.8 Sk. (हेतुभूतजपोपलक्षितं वर्षणम्); so वृक्षमनु विद्योतते विद्युत्. -4 With, along with (सहार्थे); connected with; नगीम- न्वसिता सेना P.I.4.85 Sk. (नद्या सह सम्बद्धा) उमास्तनोद्भेदमनु प्रवृद्धः Ku.7.24. along with, contemporaneously; Śi.8.56; दिवसोऽनुमित्रमगमद्विलयम् 9.17. -5 Inferior or subordinate to, (मित्रलाभमनु लाभसम्पदः Ki.13.52 inferior, lower in value or importance; अनु हरिं सुराः = हरेर्हीनाः हीने); P.I.4.86 Sk. -6 In a particular relation or state (इत्थंभूताख्याने प्रकारविशेषनिरूपणे); भक्तो विष्णुमनु Sk. (विष्णोरित्थं- भूतः, भक्तिविशेषयुक्तः) an ardent devotee of Viṣṇu; यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु Rām. favourably inclined or devoted to. -7 Having a part or share, participation; or one that claims a share of (भागे); भागोऽस्यास्ति इति भागस्वामी; लक्ष्मीर्हरिमनु (हरेर्भागः) Sk., हरिस्वामिकभागवतीत्यर्थः. -8 Repetition, in a distributive sense, mostly in comp. (वीप्सार्थे, विषयतायाम्); अनुदिवसम् day by day, every day; अनुक्षणम् every moment; ˚वेलम् every time, frequently; वृक्षम् वृक्षमनु सिञ्चति Sk. waters tree after tree, i. e. every tree (यावद्वृक्षव्यापकः सेकः). -9 Towards, in the direction of, near, to, at (अनुर्यत्समया P.II.1.15); अनुवनमशनिर्गतः Sk.; ˚नदि Śi.7.24 near the river; प्रजिघाय कान्तमनु मुग्धतरः 9.55 to (प्रति); on or in, with the force of the locative; यदेतदस्यानुतटं विभाति 4.39,7.1; तस्माद्रच्छेरनुकनखलं शैलराजावतीर्णाम् (जह्नोः कन्याम्) Me.52. -10 In orderly succession, according to; अनुक्रमम् in regular order; अनुज्येष्ठम् = ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येण in order of seniority; ˚पूर्वम्; अनुरूपम् = रूपस्य योग्यम् Sk. -11 Corresponding with, like, in imitation of; सर्वं मामनु ते प्रियाविरहजां त्वं तु व्यथां मानुभूः V.4.47; so अनुगर्ज् to roar after or in imitation of. -12 Following, conformable to (अनुगत); तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् R.4.12. (अनुगतोऽर्थो यस्य). -13 With regard to, towards, in respect of; अर्घ्यदानमनु चोदितो वचः Śi.14,53; साधुर्देवदत्तो मातरमनु; -14 On account of, by reason of (with abl.); समस्तो वत लोकोऽयं भजते कारणादनु । त्वं तु निष्कारणादेव प्रीयसे वरवर्णिनि ॥ Rām.
रूपम् - रूपम् rūpam [रूप् क भावे अच् वा Uṇ.3.28] 1 Form, figure, appearance; विरूपं रूपवन्तं वा पुमानित्येव भुञ्जते Pt.1.143; so सुरूप, कुरूप &c. -2 Form or the quality of colour (one of the 24 guṇas of the Vaiśeṣikas); चर्क्षुर्मात्रग्राह्यजातिमान् गुणो रूपम् Tarka K; (it is of six kinds :-- शुक्ल, कृष्ण, पीत, रक्त, हरित, कपिल, or of seven, if चित्र be added). -3 Any visible object or thing. -4 A handsome form or figure, beautiful form, beauty, elegance, grace; मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य संभवः Ś.1.25; विद्या नाम नरस्य रूपमधिकम् Bh.2.20; रूपं जरा हन्ति &c. -5 Natural state or condition, nature, property, characteristic, essence; circumstances (opp. to 'time' and 'place'); देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः Ms.8.45.
सत्त्वानुरूपा - a. 1 according to one's inborn disposition or inherent character; सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् Bh.2.30. -2 according to one's means or wealth; सत्त्वानुरूपाहरणीकृतश्रीः R.7.32.
भवति - भू-धातोः लटि प्र.पु. एक. / भू सत्तायाम् (to exist, to become, to be, to happen) भ्वादिः, ०१.०००१ परस्मैपदी, अकर्मकः, सेट्
अयम् पुरुष: श्रद्धामय:
अयम् - इदम् this सर्व. अत्र पुं. 1’1 /
पुरुष: - पुरुष पुं. 1’1 / पुरुषः [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.; पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ.4.74] 1 A male being, man; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.3.27; Ms.1.32;7.17;9.2; R.2.41. -2 Men, mankind. -3 A member or representative of a generation. -4 An officer, functionary, agent, attendant, servant. -5 The height or measure of a man (considered as a measure of length); द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्य सा द्विपुरुषा-षी परिखा Sk. -6 The soul; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च Bg.15.16 &c. -7 The Supreme Being, God (soul of the universe); पुरातनं त्वां पुरुषं पुराविदः (विदुः) Śi.1.33; R.13.6. -8 A person (in grammar); प्रथमपुरुषः the third person, मध्यमपुरुषः the second person, and उत्तमपुरुषः the first person, (this is the strict order in Sk.). -9 The pupil of the eye. -10 (In Sāṅ. phil.) The soul (opp. प्रकृति); according to the Sāṅkhyas it is neither a production nor productive; it is passive and a looker-on of the Prakṛiti; cf. त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् Ku.2.13 and the word सांख्य also. -11 The soul, the original source of the universe (described in the पुरुषसूक्त); सहस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् &c. -12 The Punnāga tree. -13 N. of the first, third, fifth, seventh, ninth, and eleventh signs of the zodiac. -14 The seven divine or active principles of which the universe was formed; तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् Ms.1.19.
श्रद्धामय: - श्रद्धामय full of श्रद्धा वि. अत्र पुं. 1’1 /
य: यच्छ्रद्धः
यः - यत् सर्व. अत्र पुं. 1’1 /
यच्छ्रद्धः - यच्छ्रद्ध वि. अत्र पुं. 1’1 / या श्रद्धा यस्य सः यच्छ्रद्धः (बहुव्रीहिः) /
स: सः एव
सः - तत् He सर्व. अत्र पुं. 1’1 /
एव - अव्ययम् only
अन्वयार्थाः Overall Meaning
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत - The faith of each is in accordance with his nature, O Arjuna.
अयम् पुरुष: श्रद्धामय: - The man consists of his faith
य: यच्छ्रद्धः स: एव सः - As a man's faith is, so is he.
छन्दोविश्लेषणम्
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य (८ अक्षराणि) “पा सर्व(स्य)” एतेषां मात्राः १-२-२
श्रद्धा भवति भारत (८ अक्षराणि) “ति भार” एतेषां मात्राः १-२-१
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो (८ अक्षराणि) “यं पुरु” एतेषां मात्राः २-१-१
यो यच्छ्रद्धः स एव सः (८ अक्षराणि) “स एव” एतेषां मात्राः १-२-१
तृतीये पादे अपवादः अन्यथा अस्मिन् (१७-३) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।
स्वाध्यायाः Notes of self-study
(१) In the previous श्लोक: the mention was देहिनाम् श्रद्धा स्वभावजा. Here the mention is सर्वस्य श्रद्धा सत्त्वानुरूपा. We can take it that सत्त्वम् is synonymous with स्वभाव:.
(२) Although reference to अयम् पुरुष: in this श्लोक: seems to refer to humans, the word सर्वस्य here is akin to देहिनाम् in the previous श्लोक:. By a more inclusive thought, we can take “य: यच्छ्रद्धः स: एव सः a man is as his faith is” to be applicable to everything in the universe, not just to humans, not just to living beings also. If we take सत्त्वम् to mean elemental nature, we can interpret अयम् पुरुष: श्रद्धामय: as everything is full of its elemental nature. Water in the ocean is oceanic all through, right ? Loyalty to the master is the elemental nature, such potential श्रद्धा of all dogs.
(३) When accepting that all water in the ocean is oceanic, question comes, who made it so ? The only plausible answer is “it is His doing”.
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७-४॥
आपः all waters are His doing, His प्रकृति:. Not just आपः, everything, everything of the eightfold प्रकृति:. Accepting this most reverentially is श्रद्धा. Let us become तच्छ्रद्धः, holding faith in Him in high esteem.
YouTube video https://youtu.be/tk55TYIb0no
॥ शुभमस्तु ॥
================
गीताभ्यासे १७’४ यजन्ते सात्त्विका देवान्
==================
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
पदच्छेदैः - यजन्ते सात्त्विका: देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ १७-४॥
पदच्छेदैः - प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये यजन्ते तामसा: जनाः ॥ १७-४॥
वाक्यांशशः विश्लेषणम्
अन्वयशः शब्दाभ्यासा:
सात्त्विका: देवान् यजन्ते
सात्त्विका: - सात्त्विक वि. अत्र पुं. 1’3 / सात्त्विक a. (-की f.) [सत्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्] 1 Real, essential. -2 True, genuine, natural. -3 Honest, sincere, good. -4 Virtuous, amiable. -5 Vigorous. -6 Endowed with the quality Sattva (goodness). -7 Belonging to or derived from the Sattva quality; ये चैव सात्त्विका भावाः Bg.7.12;14.16. -8 Caused by internal feeling or sentiment (as of love), internal; तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् Māl.1.26. -कः 1 An external indication of (internal) feeling or emotion, one of the kinds of Bhāvas in poetry; (these are eight: स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥
देवान् - देव वि. पुं. 2’3 / [दिव्-अच्]
Divine, celestial; Bg. 11. 11; Ms. 12. 117.
Shining; यज्ञस्य देवमृत्विजं Rv. 1. 1. 1.
Fit to be worshipped or honoured.
देवः 1 A god, deity; एको देवः केशवो वा शिवो वा Bh. 3. 120.
देवी [दिव् + अच् + ङीष्] A female deity, a goddess.
यजन्ते - यज् ०१ उ. अत्र आ. लट् प्र.पु. बहु. / यज् यजँ देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु (to sacrifice, to offer to a deity, to worship, to get associated with, to give) भ्वादिः ०१.११५७ उभयपदी सकर्मकः अनिट्
राजसाः यक्षरक्षांसि
राजसाः - राजस वि. अत्र पुं. 1’3 / राजस a. (-सी f.) [रजसा निर्मितम् अण्] Relating to or influenced by the quality rajas, endowed with the quality rajas or passion; ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः Bg.14.18;7.12;17.2.
यक्षरक्षांसि - यक्षरक्षस् नपुं. 2’3 / यक्षाः च रक्षांसि च इति यक्षरक्षांसि (द्वन्द्वः) /
यक्षाः - यक्ष वि. अत्र पुं. 1’3 / यक्षः [यक्ष्यते, यक्ष्-कर्मणि घञ्] N. of a class of demigods who are described as attendants of Kubera, the god of riches, and employed in guarding his gardens and treasures; यक्षोत्तमा यक्षपतिं धनेशं रक्षंति वै प्रासगदादिहस्ताः Hariv., Me. 1, 66; Bg. 10. 23, 11. 22.
रक्षांसि - रक्षस् वि. अत्र नपुं. 1’3 अथवा 2’3 / रक्षस् n. [रक्ष्यते हविरस्मात्, रक्स्-असुन्] 1 An evil spirit, a demon, an imp, a goblin; चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः ॥ U. 2. 15.
अन्ये तामसा: जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते
अन्ये - अन्यत् another सर्व. अत्र पुं. 1’3 /
तामसा: - तामस वि. अत्र पुं. 1’3 / तामस a. (सी f.) [तमोऽस्त्यस्य अण्]
Dark, consisting of darkness; Māl. 9. 52; U. 5. 12.
Affected by or relating to तमस् or the quality of darkness (the third of the three qualities of nature); Bg. 7. 12, 17. 2; M. 1. 1; Ms. 12. 33-34.
Ignorant.
Vicious.
जनाः - जन पुं. 1’3 / जन: [जन्-अच्]
A creature, living being, man.
An individual or person (whether male or female); क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः Ś. 2. 18; तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U. 2. 19; so सखीजनः a female friend; दासजनः a slave, अबलाजनः &c. (In this sense जनः or अयं जनः is often used by the speaker-whether male or female, in the sing. or pl.
instead of the first personal pronoun to speak of himself in the third person); अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने Ku. 5. 40 (male); भ गवन्परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे R. 8. 81 (female); पश्यानंगशरातुरं जनमिमं त्रातापि नो रक्षासि Nāg. 1. 1 (female and pl.).
Men collectively, the people, the world (in sing. or pl.); एवं जनो गृह्णाति M. 1; सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशंकते Ś. 5. 17.
प्रेतान् - प्रेत वि. अत्र पुं. 2’3 / प्रेत p. p. [प्र-इ-क्त] Departed from this world, dead, deceased; स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते R. 8. 86.
प्रेतः 1 The departed spirit, the spirit before obsequial rites are performed.
A ghost, evil spirit, Bg. 17. 4; Ms. 12. 71.
भूतगणान् - भूतगण पुं. 2’3 / भूतानां गणः भूतगण: (षष्ठी-तत्पुरुषः)
भूतानाम् - भूत वि. अत्र पुं./नपुं. 6’3 / [भू-क्त] one, who has been (created), one who existed, A spirit, ghost, an imp, a devil
गणः - गण पुं. 1’1 / गण: [गण् कर्मणि कर्तरि वा अच्]
A flock, multitude, group, troop, collection; गुणिगणगणना, भगणः &c.
A series, a class.
A body of followers or attendants.
Particularly, a troop of demigods consider-; ed as Śiva's attendants and under the special superintendence of Gaṇeśa a demigod of this troop; गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनां &c.; गणा नमेरुप्रसवावतंसाः Ku. 1. 55, 7. 40, 71; Me. 33, 55, Ki. 5. 13.
Any assemblage or society of men formed for the attainment of the same objects
भूतगण: - the collection of created beings. {2} the whole class of spirits or devils; Bg. 17. 4.
च - अव्ययम् and
अन्वयार्थाः Overall Meaning
सात्त्विका: देवान् यजन्ते - Persons of chaste character worship Gods
राजसाः यक्षरक्षांसि - Persons of passionate character worship demigods and demons
अन्ये तामसा: जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते - Others given to darkness and ignorance worship the dead and ghosts.
छन्दोविश्लेषणम्
यजन्ते सात्त्विका देवान् (८ अक्षराणि) “त्त्विका दे” एतेषां मात्राः १-२-२
यक्षरक्षांसि राजसाः (८ अक्षराणि) “सि राज” एतेषां मात्राः १-२-१
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये (८ अक्षराणि) “गणांश्चा” एतेषां मात्राः १-२-२
यजन्ते तामसा जनाः (८ अक्षराणि) “मसा ज” एतेषां मात्राः १-२-१
अस्मिन् (१७-४) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।
स्वाध्यायाः Notes of self-study
(१) On the basis of this श्लोक: I would define श्रद्धा as respect unto some superhuman entity. देवा:, यक्षरक्षांसि and प्रेता: भूतगणा: all are superhuman, difference being that देवा: are सात्त्विका:, यक्षरक्षांसि are राजसाः and प्रेता: भूतगणा: are तामसा:. Accordingly, those who have श्रद्धा unto देवा:, यक्षरक्षांसि and प्रेता: भूतगणा: and worship them are respectively सात्त्विका:, राजसाः and तामसा:.
(२) A question comes to mind what to say of people who worship personages like भगवान् बुद्धः, भगवान् महावीरः, Jesus Christ, Prophet Mohammed ? Those personages were neither देवा: nor यक्षरक्षांसि nor प्रेता: भूतगणा:. Actually, in महाभारतम्, श्रीकृष्णः himself was only a personality, by the common perception of all. Only in गीता one gets to read श्रीभगवान् उवाच. Only after श्रीकृष्णः revealed to अर्जुनः what He truly was, अर्जुनः begs pardon तत्क्षामये admitting his misunderstanding श्रीकृष्णः only as his सखा -
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ११-४१॥
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ११-४२॥
As against this instance of अर्जुनः regarding श्रीकृष्णः only as his सखा, world history is full of instances of common people eulogising personages as Gods. What a contrast !
The Buddhists regard बुद्धः as भगवान्, though his philosophy is said to be निरीश्वरवादः atheist. Actually I think there is some misunderstanding. I think भगवान् बुद्धः did not disregard भगवान् a Supreme entity. And his followers did accord him the title भगवान् !
To my mind he only disregarded the exclusivity of the Vedic knowledge. Since his preachings are found engraved in Pali on stones primarily installed during the reign of King Ashoka, I would contend that he did not really refute the Vedic knowledge either. Rather, he preached to his disciples, to the Bhikkoos, in turn to the masses the ideals of simple living in the language of the common people. That caused the Vedic knowledge, which was mostly in Sanskrit to become sidelined.
An internet search on “Brahminism and Dhammapada” yields “.. With 423 verses that summarize the Buddha's teachings, the Dhammapada is one of the most venerated books in the Theravāda Buddhist canon. The Brahmana-Vagga, which consists of verses 383–423, is distinctive in that it concentrates on the Brahmin, a term with enormous social connotations in ancient India. ..”. Obviously, Buddha had no big grudge against the word Brahmana. If so, he would not have had a big grudge about Vedic knowledge. His objection could have been about the way it was being practised.
(३) Common people eulogise personages as Gods, primarily on experiencing miracles, especially in situations of distress. Even in Christianity which has so much influence across the technically advanced western world has the practice of according Sainthood to personages with a qualifying condition of ascertained evidences that the particular person has performed miracles. Is performing miracles Sainthood or Godhood ? Note “.. While the Buddha demonstrated these powers, he generally regarded them as distractions from the true goal of enlightenment and discouraged his monks from performing them to gain followers. ..”
(४) Another question is “is unusuality Godhood ?” Interestingly पाण्डवाः had no biological father. Jesus also. In spite of this unusual birth, none of them पाण्डवाः or Jesus had Godhood. Jesus is called ‘son of the father in heaven’. Krishna was the son of Vasudeva. But He was God incarnate. The conclusion is that unusual birth also does not denote Godhood.
(५) Thinking of religious beliefs and practices come to mind two words cults and sects. Internet search brings forth “.. Sects and cults are religious organisations that differ from each other in terms of their origins and primary deity. Sects are divisions formed in a major religion, whereas cults are groups that follow religious, philosophical, and spiritual beliefs that are niche and unorthodox. ..”.
So, Shia and Sunny are major sects among Muslims, Catholics and Protestants among Christians, Theravada, Mahayana and Vajrayana among Buddhists, Shwetambara and Digambara among Jains, Shaivaites and Vaishnavaites among Hindus. I would discount all these sects in all religions, because they are antagonistic to the basic edict सात्त्विका: देवान् यजन्ते - Persons of chaste character worship Gods. The edict specifies chaste character. The divisive thinking of sects is against chastity. The divisive thinking seems to stem from immaturity in understanding Godhood.
Note, जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः (४-९) “One who understands from philosophical fundamentals, that manifestation and actions of the Supreme are always sublime and divine.” By the way, the words दिव्यम् and divine resonate so well, right ?
Any thinking and argument devoid of or contrary to this fundamental understanding is just immaturity, if not devoid of chastity of character.
(६) Whereas in Christianity Sainthood is accorded by the Pope or the Vatican, in India sainthood is far more democratic. A person becomes more and more of a saint, as the number of followers grows.
(७) If devotees and disciples experience miracles, the person does not remain just a saint, he is regarded as a God. There are temples at the places treaded by them. The places become places of pilgrimage. Eminent examples are Sai Baba of Shirdi, Gajanan Maharaj of Shegaon, Swami Samarth of Akkalkot and many, many more.
(८) The edict is सात्त्विका: देवान् यजन्ते - Persons of chaste character worship Gods. Rather, Persons bestowing benevolence become worthy of worship as Gods.
YouTube video https://youtu.be/pUPTiSHoT04
॥ शुभमस्तु ॥
================
Comments
Post a Comment