गीताभ्यासे अष्टादशोऽध्यायः

 ।। ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।। 

अथ गीताभ्यासे मोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः  

================

This गीताभ्यास: is study for learning Sanskrit and Gita together. As studying Sanskrit, the study details पदच्छेदाः, वाक्यांशशः विश्लेषणम्, शब्दाभ्यासाः, छन्दोविश्लेषणम्, As studying Gita, the study details अन्वयार्थाः and स्वाध्यायाः i.e. Notes of self study. i.e. notes of self-study wherein deeper meaning, figures of speech if any, other relevant quotes including verses from other chapters are taken note of by way of "connecting the dots". 

There are 78 श्लोकाः in this अध्यायः. In the first  श्लोकः there is a question by अर्जुनः which is answered by श्रीकृष्णभगवान् in the further 71. After submission by अर्जुनः in the 73rd, balance 5 श्लोकाः are as epilogue by सञ्जयः of all what he has been narrating to King धृतराष्ट्रः. All श्लोकाः have 32 letters each.

गीताभ्यासे १८’१ संन्यासस्य महाबाहो         

==================

अर्जुन उवाच ।

पदच्छेदैः - अर्जुन: उवाच ।

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

पदच्छेदैः - संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् ।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १८-१॥

पदच्छेदैः - त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥ १८-१॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
1	अर्जुन:						उवाच
2		तत्त्वम्	महाबाहो संन्यासस्य			वेदितुम्	इच्छामि
3		(तत्त्वम्)	हृषीकेश केशिनिषूदन त्यागस्य		च पृथक्	(वेदितुम्)	(इच्छामि)

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

अर्जुन: उवाच  

1. अर्जुन: - अर्जुन वि. अत्र पुं. 1’1 / अर्जुन a. [अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58] (-ना, -नी f.). 1 White, clear, bright, of the colour of day; अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च Rv.6.9.1; पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविम् Śi.1.6. -2 Silvery; यत्र वः प्रेङ्खा हरिता अर्जुना Av.4.37.5. -नः 1 The white colour. -2 A peacock. -3 A sort of cutaneous disease. -4 A tree (Mar. अर्जुनसादडा), with useful rind; Mb.3.64.3. -5 N. of the third Pāṇḍava who was a son of Kuntī by Indra and hence called ऐन्द्रि also. [Arjuna was so called because he was 'white' or 'pure in actions' (पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः । करोमि कर्म शुद्धं च तेन मामर्जनं विदुः). He was taught the use of arms by Droṇa and was his favourite pupil. By his skill in arms he won Draupadī at her Svayaṁvara (see Draupadī). For an involuntary transgression he went into temporary exile and during that time he learnt the science of arms from Paraśurāma. He married Ulūpī, a Nāga Princess, by whom he had a son named Irāvat, and also Chitrāṅgadā, daughter of the king of Maṇipura, who bore him a son named Babhruvāhana. During this exile he visited Dvārakā, and with the help and advice of Kṛiṣṇa succeeded in marrying Subhadrā. By her he had a son named Abhimanyu. Afterwards he obtained the bow (Gāṇḍiva from the god Agni whom he assisted in burning the Khāṇḍva forest. When Dharma, his eldest brother, lost the kingdom by gambling, and the five brothers went into exile, he went to the Himālayas to propitiate the gods and to obtain from them celestial weapons for use in the contemplated war against Kauravas. There he fought with Śiva who appeared in the disguise of a Kirāta; but when he discovered the true character of his adversary he worshipped him and Śiva gave him the Pāśupatāstra. Indra, Varuṇa, Yama and Kubera also presented him with their own weapons. In the 13th year of their exile, the Pāṇḍavas entered the service of the King of Virāṭa and he had to act the part of a eunuch, and music and dancing master. In the great war with the Kauravas Arjuna took a very distinguished part. He secured the assistance of Kṛiṣṇa who acted as his charioteer and related to him the Bhagavadgītā when on the first day of the battle he hesitated to bend his bow against his own kinsmen. In the course of the great struggle he slew or vanquished several redoubtable warriors on the side of the Kauravas, such as Jayadratha, Bhīṣma, Karṇa &c. After Yudhiṣṭhira had been installed sovereign of Hastināpura, he resolved to perform the Aśvamedha sacrifice, and a horse was let loose with Arjuna as its guardian. Arjuna followed it through many cities and Countries and fought with many kings. At the city of Maṇipura he had to fight with his own son Babhruvāhana and was killed; but he was restored to life by a charm supplied by his wife Ulūpī. He traversed the whole of Bharatakhaṇḍa and returned to Hastināpura, loaded with spoils and tributes, and the great horse-sacrifice was then duly performed. He was afterwards called by Kṛiṣna to Dvārakā amid the internecine struggles of the Yādavas and there he performed the funeral ceremonies of Vasudeva and Kṛiṣṇa. Soon after this the five Pāṅdavas repaired to heaven having installed Parīkṣit -the only surviving son of Abhimanyu-- on the throne of Hastināpura. Arjuna was the bravest of the Pāṇdavas, high-minded, generous, upright, handsome and the most prominent figure of all his brothers. He has several appellations, such a Pārtha, Gudākeśa, Savyasāchī, Dhanañjaya, Phālguna, Kirītin, Jīṣṇu, Śvetavāhana, Gāṇḍivin &c.] cf. अर्जनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः । बीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनञ्जयः ॥ 

2. उवाच - वच्-धातोः (अथवा ब्रू-धातोः) लिटि प्र.पु. एक. / वच् वचँ परिभाषणे (to speak, to tell, to talk) अदादिः, ०२.००५८ परस्मैपदी, द्विकर्मकः, अनिट् / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट् 

महाबाहो संन्यासस्य तत्त्वम् वेदितुम् इच्छामि  

3. महाबाहो - महाबाहु वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / महान्तौ बाहू यस्य सः महाबाहुः (बहुव्रीहिः) / 

1. महान्तौ - महत् वि. अत्र पुं. 1’2 / महत् a. [मह्-अति] (compar. महीयस्; superl. महिष्ठ; nom. महान्, महान्तौ, महान्तः; acc. pl. महतः) 1 Great, big, large, huge, vast; महान् सिंहः, व्याघ्रः &c. -2 Ample, copious, abundant, many, numerous; महाजनः, महान् द्रव्यराशिः. -3 Long, extended, extensive; महान्तौ बाहू यस्य स महाबाहुः; so महती कथा, महानध्वा. -4 Strong, powerful, mighty; as महान् वीरः.

2. बाहू - बाहु पुं. 1’2 / बाहुः [बाध् कु धस्य हः Tv.] 1 The arm; शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य Ś.1.16; so महाबाहुः &c. 

4. संन्यासस्य - संन्यास पुं. 6’1 / संन्यासः 1 Leaving, abandonment. -2 Complete renunciation of the world and its possessions and attachments, abandonment of temporal concerns; काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः Bg.18.2; Ms.1.114; 5.108.

5. तत्त्वम् - तत्त्व नपुं. 2’1 / तत्त्वम् (Sometimes written as तत्वम्) 1 True state or condition, fact; वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती Ś.1. 23. -2 Truth, reality; न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते Bg.9.24. -3 True or essential nature; संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् Bg.18.1;3.28; Ms.1.3;3.96; 5.42. -4 The real nature of the human soul or the material world as being identical with the Supreme Spirit pervading the universe. -5 A true or first principle. -6 An element, a primary substance; तत्त्वान्यबुद्धाः प्रतनूनि येन, ध्यानं नृपस्तच्छिवमित्यवादीत् Bk.1.18. -7 The mind. -8 Sum and substance. -9 Slow time in music. -10 An element or elementary property. 

6. वेदितुम् - विद्-धातोः तुमन्तम् / विद् I. 2 P. (वेत्ति or वेद, विवेद-विदांचकार, अवेदीत्, वेत्स्यति, वेत्तुम्, विदित; desid. विविदिषति) 1 To know, understand, learn, find out, ascertain, discover; न चैतद्विमः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg.2.5; तं मोहान्धः कथमय- ममुं वेत्तु देवं पुराणम् Ve.1.23;3.39; Ś.5.27; R.3.43; Bg.4.34;18.1. -2 To feel, experience; परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुषः Mu.3.4. -3 To look upon, regard, consider, know or take to be; य एनं वेत्ति हन्तारम् Bg.2. 19; विद्धि व्याधिव्यालग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् Moha M.5; Bg.2.17; Ms.1.33; Ku.6.30. 

7. इच्छामि - इष्/इच्छ्-धातोः लटि उ.पु. एक. / इष् I. 6. P. (इच्छति, इयेष, ऐषीत्, एषितुम्-एष्टुम्, इष्ट) 1 To wish, desire, long for; इच्छामि संवर्धितमाज्ञया ते Ku.3.3; oft. with pot. or imperat. mood; इच्छामि भुञ्जीत or भुङ्क्तां भवान्; भुञ्जीयेतीच्छति Sk. -2 To choose; मूत्रेण मौण्ड्यमिच्छेत् तु क्षत्रियो दण्डमेव वा Ms.8.384. -3 To endeavour to obtain, strive or seek for; भूतिमिच्छता, स्वर्गम् &c. -4 To be willing, be about to do anything, mean or intend (with. inf.). -5 To ask or expect anything (acc.) from any one (loc. or abl.); देवेषु यज्ञे भागमीषिरे Śat. Br.

हृषीकेश केशिनिषूदन त्यागस्य च पृथक्  

8. हृषीकेश - वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / हृषीकानाम् ईशः हृषीकेशः (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. हृषीकानाम् - हृषीक नपुं. 6’3 / हृषीकम् [हृष्-ई कक् Uṇ.4.26] An organ of sense; न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे Bhāg.2.6.33. 

2. ईशः - वि. अत्र पुं. 1’1 / ईश a. [ईश्-क] 1 Owning, possessing, sharing, master or lord of; see below. -2 One who is completely master of anything. -3 Capable of (with gen.) -4 Powerful, supreme. -शः 1 A lord, master; with gen. or in comp.; कथंचिदीशा मनसां बभूवुः Ku.3.34 with great difficulty controlled (were masters of) their minds; so वागीश, सुरेश &c. 

9. केशिनिषूदन - वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / केशिनः निषूदनम् येन सः (बहुव्रीहिः) / 

1. केशिन् m. [केश-इनि] 1 A lion. -2 N. of a Rākṣasa slain by Kṛiṣṇa. 

2. निषूदनम् - नपुं. 1’1 / निषूदनम् Killing, slaughter. -नः A killer; as in बलवृत्रनिषूदनः &c.

10. त्यागस्य - त्याग पुं. 6’1 / त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.10.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11.

11. च - अव्ययम् and 

12. पृथक् - अव्ययम् /123 पृथक् ind. 1 Severally, separately, singly; शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg.1.18; Ms.3.26;7.57. -2 Different, separate, distinct; सांख्ययोगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः Bg.5.4;13.4; अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः Bhāg.11.11.28; रचिता पृथगर्थता गिराम् Ki.2.27. 

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

अर्जुन: उवाच  - Arjuna solicited  

महाबाहो संन्यासस्य तत्त्वम् वेदितुम् इच्छामि  I desire to know O mighty-armed, the essence or truth of renunciation, 

हृषीकेश केशिनिषूदन त्यागस्य च (तत्त्वम्) पृथक् (वेदितुम् इच्छामि) O Hrishikesa, O slayer of Kesi, as also of abandonment, distinctly. 

छन्दोविश्लेषणम् 

संन्यासस्य महाबाहो (८ अक्षराणि) “महाबा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् (८ अक्षराणि) “मि वेदि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

त्यागस्य च हृषीकेश (८ अक्षराणि) “हृषीके” एतेषां मात्राः १-२-२ 

पृथक्केशिनिषूदन (८ अक्षराणि) “निषूद” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) There are three words in address case महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन. They are verily commendations which have now grown in Arjuna’s mind. As many commendations also indicate how ardently Arjuna desires answers to his question or clarification of his doubts.  

(२) This question by Arjuna is similar to the one he asked at the beginning of the fifth chapter. 

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।

यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥५-१॥

This question was about two antonyms कर्मसंन्यास: as against कर्मयोग:. 

Here the question is about two seeming synonyms संन्यास: vis-a-vis त्याग:. 

(३) Obviously the question here is fairly subtle. Rightly hence Arjuna is seeking distinctive पृथक् explanation, from the fundamentals तत्त्वत:. 

(४) Looks like, we should take it that whatever questions are asked by Arjuna are on our behalf also, for our enlightenment also. But I really wonder whether the very question could have occurred to my mind at the given instance of the flow of the dialogue. 

YouTube video https://youtu.be/3FH8Jz9oenY                                    

॥ शुभमस्तु ॥  

================     

गीताभ्यासे १८’२ काम्यानां कर्मणां न्यासम् + १८’३ त्याज्यं दोषवदित्येके       

==================

श्रीभगवानुवाच ।

पदच्छेदैः - श्रीभगवान् उवाच ।

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।

पदच्छेदैः - काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् कवय: विदुः ।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८-२॥

पदच्छेदैः - सर्वकर्मफलत्यागम् प्राहु: त्यागम् विचक्षणाः ॥ १८-२॥

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

पदच्छेदैः - त्याज्यम् दोषवत् इति एके कर्म प्राहु: मनीषिणः ।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥१८-३॥

पदच्छेदैः - यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥१८-३॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
1a	श्रीभगवान्						उवाच
1b	कवय:	न्यासम् संन्यासम्	काम्यानाम् कर्मणाम्				विदुः
1c	विचक्षणाः	सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम्					प्राहु:
2	एके मनीषिणः	कर्म दोषवत् त्याज्यम्			इति		प्राहु:
3a	यज्ञदानतपःकर्म			त्याज्यम्	न इति च
3b	अपरे						(प्राहु:)
वाक्यांश: (3a) is objectival of (3b).

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

श्रीभगवान् उवाच 

1. श्रीभगवान् - श्रीभगवत् वि. अत्र पुं. 1’1 / श्रीमान् च असौ भगवान् च इति श्रीभगवान् 

1. श्रीमत् - वि. / श्रीमत् a. 1 Wealthy, rich. -2 Happy, fortunate, prosperous, thriving. -3 Beautiful, pleasing; श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगत् Śi.1.1. -4 Famous, celebrated, glorious, dignified; (the word is often used as a respectful affix to celebrated or revered names of persons and things as श्रीमद्भागवत, श्रीमत्छंकराचार्य &c.). 

2. भगवत् - a. 1 Glorious, illustrious. -2 Revered, venerable, divine, holy (an epithet applied to gods, demigods and other holy or respectable personages); स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः Rām.5.5.8; अथ भगवान् कुशली काश्यपः Ś.5; भगवन् परवानयं जनः R.8.81; so भगवान् वासुदेवः &c.; उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ 

2. उवाच - वच्-धातोः (अथवा ब्रू-धातोः) लिटि प्र.पु. एक. / वच् वचँ परिभाषणे (to speak, to tell, to talk) अदादिः, ०२.००५८ परस्मैपदी, द्विकर्मकः, अनिट् / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट् 

कवय: काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् विदुः 

3. कवय: - कवि वि. अत्र पुं. 1’3 / कवि a. [कु-इ Uṇ.4.138] 1 Omniscient; Mb.1.5.27; कविं पुराणमनुशासितारम् Bg.8.9; Ms.4.24. -2 Intelligent, clever, wise; कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन्नृणाम् Bhāg.7.13,10.18. -3 Thinking, thoughtful. -4 Praiseworthy. -विः 1 A wise man, a thinker, a sage; कवीनामुशना कविः Bg.10.37; Ms.7.49,2.151. -2 A poet; तद् ब्रूहि रामचरितं आद्यः कविरसि U.2; मन्दः कवियशःप्रार्थी R.1.3; इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे U.1.1; Śi.2.86.

4. काम्यानाम् - काम्य वि. अत्र नपुं. 6’3 / काम्य a. [कम्-ण्यत्] 1 To be desired, desirable; सुधा विष्ठा च काम्याशनम् Śānti.2.8. -2 Optional, performed for some particular object (opp. नित्य); अन्ते काम्यस्य कर्मणः R.10.50; Ms.2.2;12.89; Bg.18.2. 

5. कर्मणाम् - कर्मन् नपुं. 6’3 / कर्मन् -m. Viśvakarmā; शक्रस्य नु सभा दिव्या भास्वरा कर्मनिर्मिता Mb.2.7.1. -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. -3 Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. -4 A religious rite (it may be either नित्य, नैमित्तिक or काम्य). -5 A specific action, moral duty. 

6. न्यासम् - न्यास पुं. 2’1 / न्यासः 1 Placing, putting down or upon, planting, तस्या खुरन्यासपवित्रपांसुम् R.2.2; Ku.6.50; M.2.9; Māl.5.5; चरणन्यास, अङ्गन्यास &c.; सैन्दूरं क्रियते जनेन चरणन्यासैः पुनः कुट्टिमम् Ratn.1.10. -2 Hence, any impression, mark, stamp, print; अतिशस्त्रनखन्यासः R.12.73; 'where the nail-marks surpassed those of weapons'; दन्तन्यासः. -3 Depositing. -4 A pledge, deposit; प्रत्यर्पित- न्यास इवान्तरात्मा Ś.4.22; R.12.18; Y.2.67. -5 Entrusting, committing, giving over, delivering, consigning. -6 Painting, writing down. -7 Giving up, resigning, abandoning, relinquishing; शस्त्र˚; न्यासो दण्डस्य भूतेषु Bhāg.7.15.8; काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः Bg.18.2. 

7. संन्यासम् - संन्यास पुं. 2’1 / संन्यासः 1 Leaving, abandonment. -2 Complete renunciation of the world and its possessions and attachments, abandonment of temporal concerns; काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः Bg.18.2

8. विदुः - विद्-धातोः लटि प्र.पु. बहु. / विद् I. 2 P. (वेत्ति or वेद, विवेद-विदांचकार, अवेदीत्, वेत्स्यति, वेत्तुम्, विदित; desid. विविदिषति) 1 To know, understand, learn, find out, ascertain, discover; न चैतद्विमः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg.2.5; तं मोहान्धः कथमय- ममुं वेत्तु देवं पुराणम् Ve.1.23;3.39; Ś.5.27; R.3.43; Bg.4.34;18.1. -2 To feel, experience; परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुषः Mu.3.4. -3 To look upon, regard, consider, know or take to be; य एनं वेत्ति हन्तारम् Bg.2. 19; विद्धि व्याधिव्यालग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् Moha M.5; Bg.2.17; Ms.1.33; Ku.6.30.

विचक्षणाः सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम् प्राहु:  

9. विचक्षणाः - विचक्षण वि. अत्र पुं. 1’3 / विचक्षण a. [Uṇ.2.120 com.] 1 Clear-sighted, far-seeing, circumspect; सुविचक्षणः सुतः H.1.20. -2 Wise, clever, learned; विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे R.5.19. -3 Expert, skilful, able; सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः R.13.39. -णः A learned man, wise man; न दत्वा कस्यचित् कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः Ms.9.71.

10. सर्वकर्मफलत्यागम् - सर्वकर्मफलत्याग पुं. 2’1 / सर्वं कर्म इति सर्वकर्म (कर्मधारयः) / सर्वकर्मणः फलम् सर्वकर्मफलम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) / सर्वकर्मफलस्य त्यागः सर्वकर्मफलत्यागः (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. सर्वम् - सार्वनामिकं वि. अत्र नपुं. 1’1 / 

2. फलस्य - फल नपुं. 6’1 / फलम् [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलम् Ś.7.30; R.4.43;1.49. -2 Crop, produce; कृषिफलम् Me.16. -3 A result, fruit, consequence, effect; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H.1.80; फलेन ज्ञास्यसि Pt.1; न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R.8.22;1.33; अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् Bg.18.12.

3. त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.10.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11.

11. प्राहु: - प्रब्रू-धातोः लटि प्र.पु. बहु. / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट् 

 एके मनीषिणः कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् प्राहु:  

12. एके - एक सार्वनामिकं वि. अत्र पुं. 1’3 / 

13. मनीषिणः - मनीषिन् वि. अत्र पुं. 1’3 / मनीषिन् a. [मनीषा-इनि] 1 Wise, learned, intelligent, clever, thoughtful, prudent; अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.1.25. -2 Ved. Praying, praising; -m. 1 A wise or learned person, a sage, a paṇḍita; माननीयो मनीषिणाम् R.1.11; संस्कारवत्येव गिरा मनीषी Ku.1.28;5.39; R.3.44.

14. दोषवत् - वि. अत्र नपुं. 1’1 / दोष+वत् / दोषः [दुष् भावे करणे वा घञ्] 1 (a) A fault, blame, censure, defect, blemish, weak point; पत्रं नैव यदा करीर- विटपे दोषो वसन्तस्य किम् Bh.2.93; Pt.1.242; नात्र कुलपतिर्दोषं ग्रहीष्यति Ś.3. 'will not find fault or take exception'; so पुनरुक्तदोषा R.14.9. विसृज्य शूर्पवद्दोषान् गुणान् गृह्णन्ति साधवः । दोषग्राही गुणत्यागी चालनीव हि दुर्जनः ॥ Udb.

15. इति - अव्ययम् 

16. त्याज्यम् - त्यज्-धातोः यत्-वि. त्याज्य / अत्र नपुं. 1’1 / त्याज्य a. 1 To be left, shunned or expelled; Ms.9.83. -2 To be given up or relinquished. -3 To be sacrificed. -4 To be excluded.

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे 

17. यज्ञदानतपःकर्म - यज्ञदानतपःकर्मन् नपुं. 1’1 / यज्ञ: च दानम् च तपः च एतेषां समाहारः यज्ञदानतपः (समाहार-द्वन्द्वः) / यज्ञदानतपसः कर्म यज्ञदानतपःकर्म (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. यज्ञ: - यज्ञः [यज्-भावे न] 1 A sacrifice, sacrificial rite; any offering or oblation; यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः; तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः &c.; यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः Bg.3.14. -2 An act of worship, any pious or devotional act. (Every householder, but particularly a Brāhmaṇa, has to perform five such devotional acts every day; their names are :-- भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, and ब्रह्मयज्ञ, which are collectively called the five 'great sacrifices'; see महायज्ञ, and the five words separately.) 

2. दानम् - दानम् [दा-ल्युट्] 1 Giving, granting, teaching, &c. (in general); giving in marriage (cf. कन्यादान). -2 Delivering, handing over. -3 A gift, donation, present; Ms.2.158; दातव्यमिति यद्दान दीयतेऽनुपकारिणे Bg.17.20; Y.3.274. -4 Liberality, charity, giving away as charity, munificence; R.1.69; दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य Bh.2.43; दानं हि उत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसम्बन्धः ŚB. on MS.4.1.30; ननु दानमित्युच्यते स्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनम् च । ŚB. on MS.6.7.1. 

3. तपः - तपस् नपुं. 1’1 / तपस् n. [तप्-असुन्] 1 Warmth, heat, fire, light; एकः सूर्यस्तपसो योनिरेका Mb.12.351.10. -2 Pain, suffering; न तपः कुतश्चन Rv.7.82.7. -3 Penance, religious austerity, mortification; तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनम् Ku.5.64. -4 Meditation connected with the practice of personal self-denial or bodily mortification; गीरा वाऽऽशंसामि तपसा ह्यनन्तौ Mb.1.3.57.; Bhāg.12.11.24. -5 Moral virtue, merit. -6 Special duty or observance (of any particular caste); यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता Bṛi. Up. 1.5.1.

18. न - अव्ययम् no, not

19. च - अव्ययम् and

20. अपरे - अपर सार्वनामिकं वि. अत्र पुं. 1’3 / अपर a. (treated as a pronoun in some senses) 1 Having nothing higher or superior, unrivalled. matchless; without rival or second (नास्ति परो यस्मात्); स्त्रीरत्नसृष्टिर- परा प्रतिभाति सा मे Ś.2.10; cf. अनुत्तम, अनुत्तर. -2 [न पृणाति संतोषयति पृ अच्] (a) Another, other (used as adj. or subst.). वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि Bg.2.22. (b) More, additional; कृतदारोऽपरान् दारान् Ms.11.5. (c) Second, another Pt.4.37; स्वं केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः Mk.5.2 like another (rival) Keśava. (d) Different; other; अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे Ms.1.85; Ks.26.235; Pt.4.6 (with gen.). 

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

श्रीभगवान् उवाच - The Blessed Lord said 

कवय: काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् विदुः - The sages say that renunciation means forgoing an action which springs from desire

विचक्षणाः सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम् प्राहु: the wise declare that relinquishing means the abandonment of the fruits of all actions.  

एके मनीषिणः कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् प्राहु: - Some learned persons say that action, beset with evil (as it is), should be given up, 

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे - and others (say) that the practice of sacrifice, charity and austertiy should not be given up.

छन्दोविश्लेषणम् 

काम्यानां कर्मणां न्यासं (८ अक्षराणि) “र्मणां न्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

संन्यासं कवयो विदुः (८ अक्षराणि) “वयो वि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

सर्वकर्मफलत्यागं (८ अक्षराणि) “फलत्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः (८ अक्षराणि) “विचक्ष” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-२) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

त्याज्यं दोषवदित्येके (८ अक्षराणि) “वदित्ये” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कर्म प्राहुर्मनीषिणः (८ अक्षराणि) “र्मनीषि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

यज्ञदानतपःकर्म (८ अक्षराणि) “तपःक(र्म)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

न त्याज्यमिति चापरे (८ अक्षराणि) “ति चाप” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-३) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) In Arjuna’s question, for the words संन्यास: and त्याग: there was no specific context as to संन्यास: or त्याग: of what.

 श्रीभगवान् tells that कवय: speak of (काम्यानां ) कर्मणां न्यास: as संन्यास:, 

विचक्षणाः speak of सर्वकर्मफलत्याग: as त्याग:, 

एके मनीषिणः speak of कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् 

अपरे (मनीषिणः) speak of यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम्.

That means, they all relate संन्यास: or त्याग: to कर्म or to कर्मफल. 

(२) In these verses श्रीभगवान् tells what कवय:, विचक्षणाः, एके मनीषिणः, अपरे (मनीषिणः) speak of. His own take on the subject is in the next verse.  

(३) As such कवय:, विचक्षणाः, मनीषिणः are all wise people. So, they are not wrong. Yet एके मनीषिणः speak of कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् seems to be the most objectionable, because it is antithetic to कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते (५-२). 

What कवय: speak of i.e. (काम्यानां ) कर्मणां न्यास: seems to be fairly okay. Yet once one decides on सर्वकर्मफलत्याग:, which is what विचक्षणाः speak of, there is no question of any कर्म being काम्यं कर्म, as hypothecated by कवय:. Then, no कर्म is त्याज्यम् कर्म, no कर्म is दोषवत् कर्म. 

(४) Actually श्रीभगवान् knows it all. Why should He give this detail of what कवय:, विचक्षणाः, एके मनीषिणः, अपरे (मनीषिणः) speak of ? Maybe, this detail is here to make Arjuna, in turn us, alert of the nuances. 

YouTube video https://youtu.be/OEdYqX6KiaQ                                    

॥ शुभमस्तु ॥  

================ 

गीताभ्यासे १८’४ निश्चयं श‍ृणु मे तत्र           

==================

निश्चयं श‍ृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

पदच्छेदैः - निश्चयम् श‍ृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ १८-४॥

पदच्छेदैः - त्याग: हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ १८-४॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
		निश्चयम्	भरतसत्तम त्यागे मे		तत्र		श‍ृणु
1	त्याग:		पुरुषव्याघ्र	त्रिविधः	हि	सम्प्रकीर्तितः

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

भरतसत्तम तत्र त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु   

1. भरतसत्तम वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / 

1. भरतः [भरं तनोति तन्-ड] 1 N. of the son of Duṣyanta and Śakuntalā, who became a universal monarch (चक्रवर्तिन्), India being called Bharatavarṣa after him. He was one of the remote ancestors of the Kauravas and Pāṇḍavas; cf. Ś.7.33. 

2. सत्तम a. Most beautiful, the best, excellent, the most respectable; L. D. B.

2. तत्र - ind. 1 In that place, there, yonder, thither. -2 On that occasion, under those circumstances, then, in that case; दातुं दुहितरं तस्मै रोचयामास तत्र वै Rām.7.12.17. -3 For that, in that; निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तत्र हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् R.1.63. -4 Often used for the loc. case of तद्; Ms.2.112;3.60;4.186; Y.1.263. तत्रापि 'even then', 'nevertheless' (corr. of यद्यपि). तत्र तत्र 'in various places or cases, 'here and there,' 'to every place'; अध्यक्षान्विविधान्कुर्यात् तत्र तत्र विपश्चितः Ms.7.81.

3. त्यागे - त्याग पुं. 7’1 / त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.10.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11.

4. मे - अस्मद् सर्व. अत्र 6’1 / 

5. निश्चयम् - निश्चय पुं. 2’1 / निश्चयः 1 Ascertainment, investigation, inquiry. -2 A fixed opinion, settled or firm conviction, firm belief. -3 A determination, resolution, resolve; एष मे स्थिरो निश्चयः Mu.1. -4 Certainty, positiveness, positive conclusion. -5 Fixed intention, design, purpose, aim; कैकेयी क्रूरनिश्चया R.12.4; Ku.5.5

6. श‍ृणु - श्रु-धातोः लोटि म.पु. एक. / श्रु 5 P. (शृणोति, शुश्राव, अश्रौषीत्, श्रोष्यति, श्रोतुम्, श्रुत) 1 To hear, listen to, give ear to; शृणु मे सावशेषं वचः V.2; रुतानि चाश्रोषत षट्पदानाम् Bk.2.10; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् Me.13.102. -2 To learn, study; द्वादशवर्षभिर्व्याकरणं श्रूयते Pt.1. -3 To be attentive, to obey. (इति श्रूयते 'it is so heard', i. e. is enjoined in the scriptures, such is the sacred precept.) 

पुरुषव्याघ्र त्याग: हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः  

7. पुरुषव्याघ्र - पुं. सम्बोधनमेक. / पुरुषेषु व्याघ्रः इव (सप्तमी-तत्पुरुषः) / 

1. पुरुषेषु - पुरुष पुं. 7’3 / पुरुषः [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.; पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ.4.74] 1 A male being, man; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.3.27; Ms.1.32;7.17;9.2; R.2.41. 

2. व्याघ्रः - व्याघ्रः [व्याजिघ्रति, व्याघ्रा क] 1 A tiger. -2 (At the end of comp.) Best, pre-eminent, chief; as in नरव्याघ्र, पुरुषव्याघ्र.

8. हि - हि ind. (Never used at the beginning of a sentence) It has the following senses:-- 1 For, because (expressing a strict or logical reason); अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते G. M.; R.5.10. -2 Indeed, surely; देव प्रयोगप्रधानं हि नाठ्यशास्त्रम् M.1; न हि कमलिनीं दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतङ्गजः M. 3. -3 For instance, as is well known; प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.1.18. -4 Only, alone (to emphasize an idea); मूढो हि मदनेनायास्यते K.155. -5 Sometimes it is used merely as an expletive.

9. त्रिविधः - त्रिविध वि. अत्र पुं. 1’1 / तिस्रः विधाः यस्य सः त्रिविधः (बहुव्रीहिः) / विधा 1 Mode, manner, form; मनः प्रत्यक् चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः Śiva-mahimna 25. -2 Kind, sort. / त्रिविध a. of three kinds, three-fold

10. सम्प्रकीर्तितः - संप्रकॄत्-धातोः (णिचश्च) क्त-वि. सम्प्रकीर्तित / अत्र पुं. 1’1 / प्रकॄत् 10 U. 1 To announce, proclaim, mention. -2 To name, call. -3 To praise, extol, laud.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

भरतसत्तम तत्र त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु O best of Bharata's descendants ! Listen to My considered view about relinquishing. 

पुरुषव्याघ्र त्याग: हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः - O best among men ! Indeed the act of relinquishing is rightly spoken to be three-fold, 

छन्दोविश्लेषणम् 

निश्चयं श‍ृणु मे तत्र (८ अक्षराणि) “णु मे त(त्र)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्यागे भरतसत्तम (८ अक्षराणि) “तसत्त” एतेषां मात्राः १-२-१ 

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र (८ अक्षराणि) “रुषव्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः (८ अक्षराणि) “म्प्रकीर्ति” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-४) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१)  The statement त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु is very definitive. Yet त्याग: त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः seems to make it qualified. 

(२) That demands listening carefully to the threefold त्रिविधः delineation of त्याग: further ahead.

YouTube video https://youtu.be/we3M9Pby56M                                     

॥ शुभमस्तु ॥  

================  

गीताभ्यासे १८’२ काम्यानां कर्मणां न्यासम् + १८’३ त्याज्यं दोषवदित्येके       

==================

श्रीभगवानुवाच ।

पदच्छेदैः - श्रीभगवान् उवाच ।

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।

पदच्छेदैः - काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् कवय: विदुः ।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८-२॥

पदच्छेदैः - सर्वकर्मफलत्यागम् प्राहु: त्यागम् विचक्षणाः ॥ १८-२॥

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

पदच्छेदैः - त्याज्यम् दोषवत् इति एके कर्म प्राहु: मनीषिणः ।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥१८-३॥

पदच्छेदैः - यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥१८-३॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
1a	श्रीभगवान्						उवाच
1b	कवय:	न्यासम् संन्यासम्	काम्यानाम् कर्मणाम्				विदुः
1c	विचक्षणाः	सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम्					प्राहु:
2	एके मनीषिणः	कर्म दोषवत् त्याज्यम्			इति		प्राहु:
3a	यज्ञदानतपःकर्म			त्याज्यम्	न इति च
3b	अपरे						(प्राहु:)
वाक्यांश: (3a) is objectival of (3b).

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

श्रीभगवान् उवाच 

1. श्रीभगवान् - श्रीभगवत् वि. अत्र पुं. 1’1 / श्रीमान् च असौ भगवान् च इति श्रीभगवान् 

1. श्रीमत् - वि. / श्रीमत् a. 1 Wealthy, rich. -2 Happy, fortunate, prosperous, thriving. -3 Beautiful, pleasing; श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगत् Śi.1.1. -4 Famous, celebrated, glorious, dignified; (the word is often used as a respectful affix to celebrated or revered names of persons and things as श्रीमद्भागवत, श्रीमत्छंकराचार्य &c.). 

2. भगवत् - a. 1 Glorious, illustrious. -2 Revered, venerable, divine, holy (an epithet applied to gods, demigods and other holy or respectable personages); स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः Rām.5.5.8; अथ भगवान् कुशली काश्यपः Ś.5; भगवन् परवानयं जनः R.8.81; so भगवान् वासुदेवः &c.; उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ 

2. उवाच - वच्-धातोः (अथवा ब्रू-धातोः) लिटि प्र.पु. एक. / वच् वचँ परिभाषणे (to speak, to tell, to talk) अदादिः, ०२.००५८ परस्मैपदी, द्विकर्मकः, अनिट् / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट् 

कवय: काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् विदुः 

3. कवय: - कवि वि. अत्र पुं. 1’3 / कवि a. [कु-इ Uṇ.4.138] 1 Omniscient; Mb.1.5.27; कविं पुराणमनुशासितारम् Bg.8.9; Ms.4.24. -2 Intelligent, clever, wise; कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन्नृणाम् Bhāg.7.13,10.18. -3 Thinking, thoughtful. -4 Praiseworthy. -विः 1 A wise man, a thinker, a sage; कवीनामुशना कविः Bg.10.37; Ms.7.49,2.151. -2 A poet; तद् ब्रूहि रामचरितं आद्यः कविरसि U.2; मन्दः कवियशःप्रार्थी R.1.3; इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे U.1.1; Śi.2.86.

4. काम्यानाम् - काम्य वि. अत्र नपुं. 6’3 / काम्य a. [कम्-ण्यत्] 1 To be desired, desirable; सुधा विष्ठा च काम्याशनम् Śānti.2.8. -2 Optional, performed for some particular object (opp. नित्य); अन्ते काम्यस्य कर्मणः R.10.50; Ms.2.2;12.89; Bg.18.2. 

5. कर्मणाम् - कर्मन् नपुं. 6’3 / कर्मन् -m. Viśvakarmā; शक्रस्य नु सभा दिव्या भास्वरा कर्मनिर्मिता Mb.2.7.1. -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. -3 Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. -4 A religious rite (it may be either नित्य, नैमित्तिक or काम्य). -5 A specific action, moral duty. 

6. न्यासम् - न्यास पुं. 2’1 / न्यासः 1 Placing, putting down or upon, planting, तस्या खुरन्यासपवित्रपांसुम् R.2.2; Ku.6.50; M.2.9; Māl.5.5; चरणन्यास, अङ्गन्यास &c.; सैन्दूरं क्रियते जनेन चरणन्यासैः पुनः कुट्टिमम् Ratn.1.10. -2 Hence, any impression, mark, stamp, print; अतिशस्त्रनखन्यासः R.12.73; 'where the nail-marks surpassed those of weapons'; दन्तन्यासः. -3 Depositing. -4 A pledge, deposit; प्रत्यर्पित- न्यास इवान्तरात्मा Ś.4.22; R.12.18; Y.2.67. -5 Entrusting, committing, giving over, delivering, consigning. -6 Painting, writing down. -7 Giving up, resigning, abandoning, relinquishing; शस्त्र˚; न्यासो दण्डस्य भूतेषु Bhāg.7.15.8; काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः Bg.18.2. 

7. संन्यासम् - संन्यास पुं. 2’1 / संन्यासः 1 Leaving, abandonment. -2 Complete renunciation of the world and its possessions and attachments, abandonment of temporal concerns; काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः Bg.18.2

8. विदुः - विद्-धातोः लटि प्र.पु. बहु. / विद् I. 2 P. (वेत्ति or वेद, विवेद-विदांचकार, अवेदीत्, वेत्स्यति, वेत्तुम्, विदित; desid. विविदिषति) 1 To know, understand, learn, find out, ascertain, discover; न चैतद्विमः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg.2.5; तं मोहान्धः कथमय- ममुं वेत्तु देवं पुराणम् Ve.1.23;3.39; Ś.5.27; R.3.43; Bg.4.34;18.1. -2 To feel, experience; परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुषः Mu.3.4. -3 To look upon, regard, consider, know or take to be; य एनं वेत्ति हन्तारम् Bg.2. 19; विद्धि व्याधिव्यालग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् Moha M.5; Bg.2.17; Ms.1.33; Ku.6.30.

विचक्षणाः सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम् प्राहु:  

9. विचक्षणाः - विचक्षण वि. अत्र पुं. 1’3 / विचक्षण a. [Uṇ.2.120 com.] 1 Clear-sighted, far-seeing, circumspect; सुविचक्षणः सुतः H.1.20. -2 Wise, clever, learned; विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे R.5.19. -3 Expert, skilful, able; सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः R.13.39. -णः A learned man, wise man; न दत्वा कस्यचित् कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः Ms.9.71.

10. सर्वकर्मफलत्यागम् - सर्वकर्मफलत्याग पुं. 2’1 / सर्वं कर्म इति सर्वकर्म (कर्मधारयः) / सर्वकर्मणः फलम् सर्वकर्मफलम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) / सर्वकर्मफलस्य त्यागः सर्वकर्मफलत्यागः (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. सर्वम् - सार्वनामिकं वि. अत्र नपुं. 1’1 / 

2. फलस्य - फल नपुं. 6’1 / फलम् [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलम् Ś.7.30; R.4.43;1.49. -2 Crop, produce; कृषिफलम् Me.16. -3 A result, fruit, consequence, effect; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H.1.80; फलेन ज्ञास्यसि Pt.1; न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R.8.22;1.33; अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् Bg.18.12.

3. त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.10.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11.

11. प्राहु: - प्रब्रू-धातोः लटि प्र.पु. बहु. / ब्रू ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि (to speak, to tell, to explain) अदादिः, ०२.००३९ उभयपदी, द्विकर्मकः, सेट् 

 एके मनीषिणः कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् प्राहु:  

12. एके - एक सार्वनामिकं वि. अत्र पुं. 1’3 / 

13. मनीषिणः - मनीषिन् वि. अत्र पुं. 1’3 / मनीषिन् a. [मनीषा-इनि] 1 Wise, learned, intelligent, clever, thoughtful, prudent; अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.1.25. -2 Ved. Praying, praising; -m. 1 A wise or learned person, a sage, a paṇḍita; माननीयो मनीषिणाम् R.1.11; संस्कारवत्येव गिरा मनीषी Ku.1.28;5.39; R.3.44.

14. दोषवत् - वि. अत्र नपुं. 1’1 / दोष+वत् / दोषः [दुष् भावे करणे वा घञ्] 1 (a) A fault, blame, censure, defect, blemish, weak point; पत्रं नैव यदा करीर- विटपे दोषो वसन्तस्य किम् Bh.2.93; Pt.1.242; नात्र कुलपतिर्दोषं ग्रहीष्यति Ś.3. 'will not find fault or take exception'; so पुनरुक्तदोषा R.14.9. विसृज्य शूर्पवद्दोषान् गुणान् गृह्णन्ति साधवः । दोषग्राही गुणत्यागी चालनीव हि दुर्जनः ॥ Udb.

15. इति - अव्ययम् 

16. त्याज्यम् - त्यज्-धातोः यत्-वि. त्याज्य / अत्र नपुं. 1’1 / त्याज्य a. 1 To be left, shunned or expelled; Ms.9.83. -2 To be given up or relinquished. -3 To be sacrificed. -4 To be excluded.

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे 

17. यज्ञदानतपःकर्म - यज्ञदानतपःकर्मन् नपुं. 1’1 / यज्ञ: च दानम् च तपः च एतेषां समाहारः यज्ञदानतपः (समाहार-द्वन्द्वः) / यज्ञदानतपसः कर्म यज्ञदानतपःकर्म (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. यज्ञ: - यज्ञः [यज्-भावे न] 1 A sacrifice, sacrificial rite; any offering or oblation; यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः; तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः &c.; यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः Bg.3.14. -2 An act of worship, any pious or devotional act. (Every householder, but particularly a Brāhmaṇa, has to perform five such devotional acts every day; their names are :-- भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, and ब्रह्मयज्ञ, which are collectively called the five 'great sacrifices'; see महायज्ञ, and the five words separately.) 

2. दानम् - दानम् [दा-ल्युट्] 1 Giving, granting, teaching, &c. (in general); giving in marriage (cf. कन्यादान). -2 Delivering, handing over. -3 A gift, donation, present; Ms.2.158; दातव्यमिति यद्दान दीयतेऽनुपकारिणे Bg.17.20; Y.3.274. -4 Liberality, charity, giving away as charity, munificence; R.1.69; दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य Bh.2.43; दानं हि उत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसम्बन्धः ŚB. on MS.4.1.30; ननु दानमित्युच्यते स्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनम् च । ŚB. on MS.6.7.1. 

3. तपः - तपस् नपुं. 1’1 / तपस् n. [तप्-असुन्] 1 Warmth, heat, fire, light; एकः सूर्यस्तपसो योनिरेका Mb.12.351.10. -2 Pain, suffering; न तपः कुतश्चन Rv.7.82.7. -3 Penance, religious austerity, mortification; तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनम् Ku.5.64. -4 Meditation connected with the practice of personal self-denial or bodily mortification; गीरा वाऽऽशंसामि तपसा ह्यनन्तौ Mb.1.3.57.; Bhāg.12.11.24. -5 Moral virtue, merit. -6 Special duty or observance (of any particular caste); यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता Bṛi. Up. 1.5.1.

18. न - अव्ययम् no, not

19. च - अव्ययम् and

20. अपरे - अपर सार्वनामिकं वि. अत्र पुं. 1’3 / अपर a. (treated as a pronoun in some senses) 1 Having nothing higher or superior, unrivalled. matchless; without rival or second (नास्ति परो यस्मात्); स्त्रीरत्नसृष्टिर- परा प्रतिभाति सा मे Ś.2.10; cf. अनुत्तम, अनुत्तर. -2 [न पृणाति संतोषयति पृ अच्] (a) Another, other (used as adj. or subst.). वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि Bg.2.22. (b) More, additional; कृतदारोऽपरान् दारान् Ms.11.5. (c) Second, another Pt.4.37; स्वं केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः Mk.5.2 like another (rival) Keśava. (d) Different; other; अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे Ms.1.85; Ks.26.235; Pt.4.6 (with gen.). 

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

श्रीभगवान् उवाच - The Blessed Lord said 

कवय: काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम् संन्यासम् विदुः - The sages say that renunciation means forgoing an action which springs from desire

विचक्षणाः सर्वकर्मफलत्यागम् त्यागम् प्राहु: the wise declare that relinquishing means the abandonment of the fruits of all actions.  

एके मनीषिणः कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् प्राहु: - Some learned persons say that action, beset with evil (as it is), should be given up, 

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे - and others (say) that the practice of sacrifice, charity and austerity should not be given up.

छन्दोविश्लेषणम् 

काम्यानां कर्मणां न्यासं (८ अक्षराणि) “र्मणां न्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

संन्यासं कवयो विदुः (८ अक्षराणि) “वयो वि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

सर्वकर्मफलत्यागं (८ अक्षराणि) “फलत्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः (८ अक्षराणि) “विचक्ष” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-२) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

त्याज्यं दोषवदित्येके (८ अक्षराणि) “वदित्ये” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कर्म प्राहुर्मनीषिणः (८ अक्षराणि) “र्मनीषि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

यज्ञदानतपःकर्म (८ अक्षराणि) “तपःक(र्म)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

न त्याज्यमिति चापरे (८ अक्षराणि) “ति चाप” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-३) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) In Arjuna’s question, for the words संन्यास: and त्याग: there was no specific context as to संन्यास: or त्याग: of what.

 श्रीभगवान् tells that कवय: speak of (काम्यानां ) कर्मणां न्यास: as संन्यास:, 

विचक्षणाः speak of सर्वकर्मफलत्याग: as त्याग:, 

एके मनीषिणः speak of कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् 

अपरे (मनीषिणः) speak of यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम्.

That means, they all relate संन्यास: or त्याग: to कर्म or to कर्मफल. 

(२) In these verses श्रीभगवान् tells what कवय:, विचक्षणाः, एके मनीषिणः, अपरे (मनीषिणः) speak of. His own take on the subject is in the next verse.  

(३) As such कवय:, विचक्षणाः, मनीषिणः are all wise people. So, they are not wrong. Yet एके मनीषिणः speak of कर्म दोषवत् इति त्याज्यम् seems to be the most objectionable, because it is antithetic to कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते (५-२). 

What कवय: speak of i.e. (काम्यानां ) कर्मणां न्यास: seems to be fairly okay. Yet once one decides on सर्वकर्मफलत्याग:, which is what विचक्षणाः speak of, there is no question of any कर्म being काम्यं कर्म, as hypothecated by कवय:. Then, no कर्म is त्याज्यम् कर्म, no कर्म is दोषवत् कर्म. 

(४) Actually श्रीभगवान् knows it all. Why should He give this detail of what कवय:, विचक्षणाः, एके मनीषिणः, अपरे (मनीषिणः) speak of ? Maybe, this detail is here to make Arjuna, in turn us, alert of the nuances. 

YouTube video https://youtu.be/OEdYqX6KiaQ                                    

॥ शुभमस्तु ॥  

================

गीताभ्यासे १८’४ निश्चयं श‍ृणु मे तत्र           

==================

निश्चयं श‍ृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

पदच्छेदैः - निश्चयम् श‍ृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ १८-४॥

पदच्छेदैः - त्याग: हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ १८-४॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
		निश्चयम्	भरतसत्तम त्यागे मे		तत्र		श‍ृणु
1	त्याग:		पुरुषव्याघ्र	त्रिविधः	हि	सम्प्रकीर्तितः

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

भरतसत्तम तत्र त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु   

1. भरतसत्तम वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / 

1. भरतः [भरं तनोति तन्-ड] 1 N. of the son of Duṣyanta and Śakuntalā, who became a universal monarch (चक्रवर्तिन्), India being called Bharatavarṣa after him. He was one of the remote ancestors of the Kauravas and Pāṇḍavas; cf. Ś.7.33. 

2. सत्तम a. Most beautiful, the best, excellent, the most respectable; L. D. B.

2. तत्र - ind. 1 In that place, there, yonder, thither. -2 On that occasion, under those circumstances, then, in that case; दातुं दुहितरं तस्मै रोचयामास तत्र वै Rām.7.12.17. -3 For that, in that; निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तत्र हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् R.1.63. -4 Often used for the loc. case of तद्; Ms.2.112;3.60;4.186; Y.1.263. तत्रापि 'even then', 'nevertheless' (corr. of यद्यपि). तत्र तत्र 'in various places or cases, 'here and there,' 'to every place'; अध्यक्षान्विविधान्कुर्यात् तत्र तत्र विपश्चितः Ms.7.81.

3. त्यागे - त्याग पुं. 7’1 / त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.10.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11.

4. मे - अस्मद् सर्व. अत्र 6’1 / 

5. निश्चयम् - निश्चय पुं. 2’1 / निश्चयः 1 Ascertainment, investigation, inquiry. -2 A fixed opinion, settled or firm conviction, firm belief. -3 A determination, resolution, resolve; एष मे स्थिरो निश्चयः Mu.1. -4 Certainty, positiveness, positive conclusion. -5 Fixed intention, design, purpose, aim; कैकेयी क्रूरनिश्चया R.12.4; Ku.5.5

6. श‍ृणु - श्रु-धातोः लोटि म.पु. एक. / श्रु 5 P. (शृणोति, शुश्राव, अश्रौषीत्, श्रोष्यति, श्रोतुम्, श्रुत) 1 To hear, listen to, give ear to; शृणु मे सावशेषं वचः V.2; रुतानि चाश्रोषत षट्पदानाम् Bk.2.10; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् Me.13.102. -2 To learn, study; द्वादशवर्षभिर्व्याकरणं श्रूयते Pt.1. -3 To be attentive, to obey. (इति श्रूयते 'it is so heard', i. e. is enjoined in the scriptures, such is the sacred precept.) 

पुरुषव्याघ्र त्याग: हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः  

7. पुरुषव्याघ्र - पुं. सम्बोधनमेक. / पुरुषेषु व्याघ्रः इव (सप्तमी-तत्पुरुषः) / 

1. पुरुषेषु - पुरुष पुं. 7’3 / पुरुषः [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.; पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ.4.74] 1 A male being, man; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk.3.27; Ms.1.32;7.17;9.2; R.2.41. 

2. व्याघ्रः - व्याघ्रः [व्याजिघ्रति, व्याघ्रा क] 1 A tiger. -2 (At the end of comp.) Best, pre-eminent, chief; as in नरव्याघ्र, पुरुषव्याघ्र.

8. हि - हि ind. (Never used at the beginning of a sentence) It has the following senses:-- 1 For, because (expressing a strict or logical reason); अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते G. M.; R.5.10. -2 Indeed, surely; देव प्रयोगप्रधानं हि नाठ्यशास्त्रम् M.1; न हि कमलिनीं दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतङ्गजः M. 3. -3 For instance, as is well known; प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.1.18. -4 Only, alone (to emphasize an idea); मूढो हि मदनेनायास्यते K.155. -5 Sometimes it is used merely as an expletive.

9. त्रिविधः - त्रिविध वि. अत्र पुं. 1’1 / तिस्रः विधाः यस्य सः त्रिविधः (बहुव्रीहिः) / विधा 1 Mode, manner, form; मनः प्रत्यक् चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः Śiva-mahimna 25. -2 Kind, sort. / त्रिविध a. of three kinds, three-fold

10. सम्प्रकीर्तितः - संप्रकॄत्-धातोः (णिचश्च) क्त-वि. सम्प्रकीर्तित / अत्र पुं. 1’1 / प्रकॄत् 10 U. 1 To announce, proclaim, mention. -2 To name, call. -3 To praise, extol, laud.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

भरतसत्तम तत्र त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु O best of Bharata's descendants ! Listen to My considered view about relinquishing. 

पुरुषव्याघ्र त्याग: हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः - O best among men ! Indeed the act of relinquishing is rightly spoken to be three-fold, 

छन्दोविश्लेषणम् 

निश्चयं श‍ृणु मे तत्र (८ अक्षराणि) “णु मे त(त्र)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्यागे भरतसत्तम (८ अक्षराणि) “तसत्त” एतेषां मात्राः १-२-१ 

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र (८ अक्षराणि) “रुषव्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः (८ अक्षराणि) “म्प्रकीर्ति” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-४) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१)  The statement त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु is very definitive. Yet त्याग: त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः seems to make it qualified. 

(२) That demands listening carefully to the threefold त्रिविधः delineation of त्याग: further ahead.

YouTube video https://youtu.be/we3M9Pby56M                                     

॥ शुभमस्तु ॥  

================  

ॐ श्रीपरमात्मने नमः ||

गीताभ्यासे १८’५ यज्ञदानतपःकर्म + १८’६ एतान्यपि तु कर्माणि      

==================

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

पदच्छेदैः - यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् कार्यम् एव तत् ।

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८-५॥

पदच्छेदैः - यज्ञ: दानम् तप: च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८-५॥

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

पदच्छेदैः - एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गम् त्यक्त्वा फलानि च ।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८-६॥

पदच्छेदैः - कर्तव्यानि इति मे पार्थ निश्चितम् मतम् उत्तमम् ॥ १८-६॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
1	यज्ञदानतपःकर्म				न	त्याज्यम्	(भवति)
2	तत्				एव	कार्यम्	(भवति)
3	यज्ञ: दानम् तप:		मनीषिणाम्	पावनानि	च एव		(भवन्ति)
			पार्थ
4a		सङ्गम् फलानि *च			अपि तु	त्यक्त्वा
4b	एतानि कर्माणि				इति	कर्तव्यानि
4c	निश्चितम् उत्तमम् मतम्		मे
वाक्यांशौ (4a) and (4b) together i.e. अपि तु एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति become complementary to निश्चितम् उत्तमम् मतम् in (4c) by virtue of the word इति.

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम्   

1. यज्ञदानतपःकर्म - यज्ञदानतपःकर्मन् नपुं. 1’1 / यज्ञ: च दानम् च तपः च एतेषां समाहारः यज्ञदानतपः (समाहार-द्वन्द्वः) / यज्ञदानतपसः कर्म यज्ञदानतपःकर्म (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. यज्ञ: - यज्ञः [यज्-भावे न] 1 A sacrifice, sacrificial rite; any offering or oblation; यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः; तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः &c.; यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः Bg.3.14. -2 An act of worship, any pious or devotional act. (Every householder, but particularly a Brāhmaṇa, has to perform five such devotional acts every day; their names are :-- भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, and ब्रह्मयज्ञ, which are collectively called the five 'great sacrifices'; see महायज्ञ, and the five words separately.) 

2. दानम् - दानम् [दा-ल्युट्] 1 Giving, granting, teaching, &c. (in general); giving in marriage (cf. कन्यादान). -2 Delivering, handing over. -3 A gift, donation, present; Ms.2.158; दातव्यमिति यद्दान दीयतेऽनुपकारिणे Bg.17.20; Y.3.274. -4 Liberality, charity, giving away as charity, munificence; R.1.69; दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य Bh.2.43; दानं हि उत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसम्बन्धः ŚB. on MS.4.1.30; ननु दानमित्युच्यते स्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनम् च । ŚB. on MS.6.7.1. 

3. तपः - तपस् नपुं. 1’1 / तपस् n. [तप्-असुन्] 1 Warmth, heat, fire, light; एकः सूर्यस्तपसो योनिरेका Mb.12.351.10. -2 Pain, suffering; न तपः कुतश्चन Rv.7.82.7. -3 Penance, religious austerity, mortification; तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनम् Ku.5.64. -4 Meditation connected with the practice of personal self-denial or bodily mortification; गीरा वाऽऽशंसामि तपसा ह्यनन्तौ Mb.1.3.57.; Bhāg.12.11.24. -5 Moral virtue, merit. -6 Special duty or observance (of any particular caste); यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता Bṛi. Up. 1.5.1. 

4. कर्म - कर्मन् नपुं. 1’1 / कर्मन् -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. -3 Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. -4 A religious rite (it may be either नित्य, नैमित्तिक or काम्य). -5 A specific action, moral duty. 

2. न - अव्ययम् / (a) A particle of negation equivalent to 'not', 'no', 'nor', 'neither', and used in wishing, requesting, or commanding, but not in prohibition before the imperative mood. (b) Used with the potential mood न may sometimes have the force of 'lest', 'for fear lest', 'that not'; क्षत्रियैर्धार्यते शस्त्रं नार्तशब्दो भवेदिति Rām. (c) In argumentative writings न often comes after इति चेत् and means 'not so.' (d) When a negative has to be repeated in successive clauses of the same sentence or in different sentences, न may be simply repeated or may be used with particles like उत, च, अपि, चापि, वा &c.; नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् । न नावं न खरं नोष्ट्रं नेरिणत्थो न यानगः ॥ Ms.4.120; प्रविशन्तं न मां कश्चिदपश्यन्नाप्यवारयत् Mb.; Ms.2.195;3.8,9;4.15; न वा शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे Ś.16.17. Sometimes न may not be expressed in the second and other clauses, but represented only by च, वा, अपि वा; संपदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् Pt.2.175. (c) न is frequently joined with a second न or any other negative particle to intensify or emphasize an assertion; प्रत्युवाच तमृषिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेद्मि पुरुषं पुरातनम् R.11.85; न च न परिचितो न चाप्यगम्यः M.1.11; न पुनरलंकार- श्रियं न पुष्यति Ś1.19/20; नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति Ms.8.335; Me.65,108; नासो न काम्यो न च वेद सम्यग् द्रष्टुं न सा R.6.30; Śi.1.55; Ve.2.10.

3. त्याज्यम् - त्यज्-धातोः ण्यत्-वि. त्याज्य / अत्र नपुं. 1’1 / त्याज्य a. 1 To be left, shunned or expelled; Ms.9.83. -2 To be given up or relinquished. -3 To be sacrificed. -4 To be excluded. 

4. तत् - सर्व. नपुं. 1’1 / 

5. कार्यम् - कृ-धातोः ण्यत्-वि. कार्य / अत्र नपुं. 1’1 / कार्य pot. p. [कृ-कर्मणि ण्यत्] What ought to be done, made, performed, effected &c. कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी Ś.6.17; साक्षिणः कार्याः Ms.8.61

6. एव - अव्ययम् / एव eva ind. This particle is most frequently used to strengthen and emphasize the idea expressed by a word :-- (1) Just, quite, exactly; एवमेव quite so, just so; (2) same, very, identical; अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh.2.40 that very man; (3) only, alone, merely, (implying exclusion); सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन Ku.3.63 only the truth, nothing but the truth; so नाम्नैव, स एव वीरः he alone (and not others); (4) already; गत एव न ते निवर्तते Ku.4.30; (5) scarcely, the moment, as soon as; chiefly with participles; उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् R.1.87 as soon as the name was uttered; इति चिन्तयन्नेव while just thinking &c; (6) also, likewise; तथैव so also; (7) like, as (showing similarity); श्रीस्त एव मेस्तु G. M. (= तव इव); and (8) generally to emphasize a statement; भवितव्यमेव तेन U.4 it will (surely) take place.

यज्ञ: दानम् तप: च एव पावनानि मनीषिणाम्  

7. च - अव्ययम् and 

8. पावनानि - पावन वि. अत्र नपुं. 1’3 / पावन a. (-नी f.) [पू-णिच् ल्यु] 1 Purifying, freeing from sin, purificatory, sanctifying; पादास्तामभितो निषण्ण- हरिणा गौरीगुरोः पावनाः Ś.6.17; R.15.101;19.53; यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् Bg.18.5

9. मनीषिणाम् - मनीषिन् वि. अत्र पुं. 6’3 / मनीषिन् a. [मनीषा-इनि] 1 Wise, learned, intelligent, clever, thoughtful, prudent; अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः R.1.25. -2 Ved. Praying, praising; -m. 1 A wise or learned person, a sage, a paṇḍita; माननीयो मनीषिणाम् R.1.11; संस्कारवत्येव गिरा मनीषी Ku.1.28 

पार्थ अपि तु एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति मे निश्चितम् उत्तमम् मतम् 

10. पार्थ - वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / पृथायाः अयमिति पार्थः / son of पृथा / 

11. अपि तु - अव्ययम् however / 

12. एतानि - एतद् सर्व. अत्र नपुं. 1’3 / 

13. कर्माणि - कर्मन् नपुं. 1’3 / 

14. सङ्गम् - सङ्ग पुं. 2’1 / संगः [संञ्ज् भावे घञ्] 1 Coming together, joining. -2 Meeting, union, confluence (as of rivers); विभाति संगात् स्फटिकोपलो यथा A. Rām.7.5.31. -3 Touch, contact. -4 Company, association, friendship, friendly intercourse; सतां सद्भिः संगः कथमपि हि पुण्येन भवति U.2.1; संगमनुव्रज् 'to keep company with, herd with'; मृगाः मृगैः संगमनुव्रजन्ति Subhās. -5 Attachment, fondness, desire; ध्यायतो विषयान् पुंसः संगस्तेषूपजायते Bg.2.62. -6 (a) Attachment to worldly ties, association with men; दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः संगात् Bh.2.42; विमुक्त˚ Ku.1.53; Pt.1.169. (b) The subject or cause (हेतु) of attachment; अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना Mb.12.189.14.  

15. फलानि - फल नपुं. 2’3 / फलम् [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलम् Ś.7.30; R.4.43;1.49. -2 Crop, produce; कृषिफलम् Me.16. -3 A result, fruit, consequence, effect; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H.1.80; फलेन ज्ञास्यसि Pt.1; न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R.8.22;1.33; अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् Bg.18.12. -4 (Hence) Reward, recompense, meed, retribution (good or bad); फलमस्योपहासस्य सद्यः प्राप्स्यसि पश्य माम् R.12.37. -5 A deed, act (opp. words); ब्रुवते हि फलेन साधवो न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम् N.2.48 'good men prove their usefulness by deeds, not by words'. -6 Aim, object, purpose; परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः Pt.1.43; किमपेक्ष्य फलम् Ki.2.21, 'with what object in view; Me.56.

16. त्यक्त्वा - त्यज्-धातोः क्त्वान्तम् / त्यज् 1 P. (त्यजति, तत्याज, अत्याक्षीत्, त्यक्ष्यति, त्यक्त) 1 To leave (in all senses), abandon, quit, go away from; वर्त्म भानोस्त्यजाशु Me.41; Ms.6.77; 9.177; Ś.5. 26. -2 To let go, dismiss, discharge; वालिनो दूरभाग् रामो बाणं प्राणाऽदमत्यजत् Bk.6.122. -3 To give up, renounce, resign, surrender; स्वयं त्यक्ता ह्येते शमसुखमनन्त विदधति Bh. 3.16; Ms.2.95;6.33; Bg.6.24; त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ 16. 21. -4 To shun, avoid. -5 To get rid of, free oneself from; क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप Bg.2.3. -6 To set aside, disregard; त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च Bg.1.33. -7 To except. -8 To distribute, give away; कृतं (संचयं) आश्वयुजे त्यजेत् Y.3.47; Ms.6.15. 

17. कर्तव्यानि - कृ-धातोः तव्यत्-वि. कर्तव्य / अत्र नपुं. 1’3 / कृ I. 5 U. (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. -II. 8 U. (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत; कर्तुम्, करिष्यति-ते कृत) 1 To do (in general); तात किं करवाण्यहम् -2 To make; गणिकामवरोधमकरोत् Dk; नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R.3.35; युवराजः कृतः &c. -3 To manufacture, shape, prepare; कुम्भकारो घटं करोति; कटं करोति &c. -4 To build, create; गृहं कुरु; सभां कुरु मदर्थे भोः. -5 To produce, cause, engender; रतिमुभयप्रार्थना कुरुते Ś.2.1. -6 To form, arrange; अञ्जलिं करोति; कपोतहस्तकं कृत्वा. 

18. इति - अव्ययम् / इति ind. 1 this particle is most generally used to report the very words spoken or supposed to be spoken by some one, as represented by quotation marks in English. The speech reported may be (1) a single word used merely to express what the form of the word is, when it is used as it is (शब्दस्वरूपद्योतक); कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् Rāmarakṣā. अत एव गवित्याह Bhartṛi.; (2) or a substantive, which must be put in the nominative case when its meaning is to be indicated (प्रतिपदिकार्थद्योतक); चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ... क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः Śi.1.3.; अवैमि चैनामनघेति R.14.40; दिलीप इति राजेन्दुः R.1.12; sometimes with acc. कैवर्तमिति यं प्राहुः Ms.10.34.; Bg.6.2; (3) or a whole sentence when इति is merely used at the end of that sentence; (वाक्यार्थद्योतक); ज्ञास्यसि कियद् भुजो मे रक्षति भौंर्वीकिणाङ्क इति Ś.1.13; तयोर्मुनिकुमारयोरन्यतरः कथयति अक्षमालामुपयचितुमागतो- स्मीति K.151.

19. मे - अस्मद् सर्व. 6’1 / 

20. निश्चितम् - निश्चि-धातोः क्त-वि. निश्चित / अत्र नपुं. 1’1 / निश्चित p. p. 1 Ascertained, determined, decided, settled, concluded (used actively also); राक्षसानां सहस्राणि राक्षसाधिपनिश्चिताः Rām.6.8.13; अरावणमरामं वा जगदद्येति निश्चितः R.12.83. -2 Sentenced, pronounced (as a sentence). -तम् 1 Certainty, decision. -2 Design. -तम् ind. Decidedly, positively, certainly; यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् Bg.5.1.

21. उत्तमम् - उत्तम वि. अत्र नपुं. 1’1 / उत्तम a. [उद्-तमप्] 1 Best, excellent (oft. in comp.); उत्तमे शिखरे देवी Mahānār. Up.15.5. स उत्तमः पुरुषः Ch. Up.8.12.3. उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः Bg.15.17. द्विजोत्तमः the best of Brāhmaṇas; so सुर˚, नर˚ &c.; प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते Bh.2.67. -2 Foremost, uppermost, highest (opp. हीन, जघन्य). -3 Most elevated, chief, principal. -4 Greatest, first; स गच्छत्युत्तमस्थानम् Ms.2.249.

22. मतम् - मन्-धातोः क्त-वि. मत /  अत्र नपुं. 1’1 / मत p. p. [मन्-क्त] 1 Thought, believed, supposed; स मे युक्ततमो मतः Bg.6.47. -2 Considered, regarded, deemed, looked upon. -3 Esteemed, honoured, respected; बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना R.2.16;8.8. -4 Commended, valued. -5 Conjectured, guessed. -6 Meditated upon, thought of, perceived, recognised. -7 Thought out. -8 Intended, aimed at. -9 Approved, sanctioned. -10 Wished or hoped for. -11 Perceived, observed, known, understood. (See मन्). -तम् 1 A thought, idea, opinion, belief, view; निश्चितं मतमुत्तमम् Bg.18.6

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् कार्यम् एव तत् - Acts of sacrifice, charity and austerity should not be abandoned, but should be performed; 

यज्ञ: दानम् तप: च एव पावनानि मनीषिणाम् - sacrifice, charity and also austerity are the purifiers of the wise. 

पार्थ अपि तु एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति मे निश्चितम् उत्तमम् मतम् - But even these actions should be performed leaving aside attachment and the desire for rewards, O Arjuna; this is My certain and best conviction.

छन्दोविश्लेषणम् 

यज्ञदानतपःकर्म (८ अक्षराणि) “तपःक(र्म)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

न त्याज्यं कार्यमेव तत् (८ अक्षराणि) “र्यमेव” एतेषां मात्राः १-२-१ 

यज्ञो दानं तपश्चैव (८ अक्षराणि) “तपश्चै” एतेषां मात्राः १-२-२ 

पावनानि मनीषिणाम् (८ अक्षराणि) “मनीषि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-५) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

एतान्यपि तु कर्माणि (८ अक्षराणि) “तु कर्मा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च (८ अक्षराणि) “फलानि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

कर्तव्यानीति मे पार्थ (८ अक्षराणि) “ति मे पा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

निश्चितं मतमुत्तमम् (८ अक्षराणि) “तमुत्त” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-६) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) Is not the phrase न त्याज्यम् in यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् in (१८-५) in immediate contradiction of त्यागे मे निश्चयम् श‍ृणु Listen to My affirmed view about relinquishing… in (१८-४) ? 

But that view त्यागे मे निश्चय: in (१८-४) was itself qualified by “...त्याग: हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः Indeed the act of relinquishing is rightly spoken to be three-fold…”.

(२) The thought “यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् कार्यम् एव तत् - Acts of sacrifice, charity and austerity should not be abandoned, but should be performed…” is in complete concurrence with “यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति च अपरे - … others (say) that the practice of sacrifice, charity and austerity should not be given up…” in (१८-३). This concurrence is also qualified that “...अपि तु एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि But even these actions should be performed leaving aside attachment and the desire for rewards…”. 

(३) Note, in the three phrases त्यागे मे निश्चय:, यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् and एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि the three words त्यागे, त्याज्यम् and त्यक्त्वा are from the verbal root त्यज्.  

• In त्यागे मे निश्चय: the action त्यज् is endorsed. 

• In यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् the action त्यज् is NOT endorsed. 

• In एतानि कर्माणि सङ्गम् फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि the action त्यज् is endorsed unto सङ्ग: and फलानि associated with कर्माणि. 

Such are the nuances one has to bear in mind. 

YouTube video https://youtu.be/nz3gzy3HDMQ                                     

॥ शुभमस्तु ॥  

================ 

गीताभ्यासे १८’७ नियतस्य तु संन्यासः … १८’९ कार्यमित्येव यत्कर्म           

==================

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

पदच्छेदैः - नियतस्य तु संन्यासः कर्मण: न उपपद्यते ।

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १८-७॥

पदच्छेदैः - मोहात् तस्य परित्याग: तामसः परिकीर्तितः ॥ १८-७॥

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

पदच्छेदैः - दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् ।

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ १८-८॥

पदच्छेदैः - स: कृत्वा राजसम् त्यागम् न एव त्यागफलम् लभेत् ॥ १८-८॥

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

पदच्छेदैः - कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतम् क्रियते अर्जुन ।

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८-९॥

पदच्छेदैः - सङ्गम् त्यक्त्वा फलम् च एव स: त्यागः सात्त्विक: मतः ॥ १८-९॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
1	संन्यासः		नियतस्य कर्मण:		तु न		उपपद्यते
2	परित्याग:		मोहात् तस्य	तामसः		परिकीर्तितः
3a		दुःखम् यत् कर्म	कायक्लेशभयात्		इति एव		त्यजेत्
3b	स:	राजसम् त्यागम्				कृत्वा
3c		त्यागफलम्			न एव		लभेत्
			अर्जुन
4a	नियतम् कर्म यत्			कार्यम्	इति एव		क्रियते
4b		सङ्गम् फलम्			एव च	त्यक्त्वा
4c	स: त्यागः			सात्त्विक:		मतः

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

नियतस्य कर्मण: संन्यासः तु न उपपद्यते मोहात् तस्य परित्याग: तामसः परिकीर्तितः 

1. नियतस्य - नियम्-धातोः क्त-वि. नियत / अत्र नपुं. 6’1 / नियत p. p. 1 Curbed, restrained; तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया Bg.7.20. -2 Subdued, controlled, self-possessed, self-governed. -3 Abstemious, temperate. -4 Attentive, intent. -5 Fixed, permanent, constant, steady; अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता Bhāṣā. P. -6 (a) Certain, settled, sure; Pt.1.284. (b) Fixed; प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U.6.14; fixed in number, limited; बाणाः पञ्च मनोभवस्य नियतास्तेषामसंख्यो जनः (लक्ष्यः) Ratn.3.3. -7 Inevitable. -8 Positive, definite.

2. कर्मण: - कर्मन् नपुं. 6’1 / कर्मन् -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. -3 Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. -4 A religious rite (it may be either नित्य, नैमित्तिक or काम्य). -5 A specific action, moral duty. 

3. संन्यासः - संन्यास पुं. 1’1 / संन्यासः 1 Leaving, abandonment. -2 Complete renunciation of the world and its possessions and attachments, abandonment of temporal concerns; काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः Bg.18.2; Ms.1.114; 5.108. 

4. तु - अव्ययम् however 

5. न - अव्ययम् no, not 

6. उपपद्यते - उपपद्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / उपपद् 4 Ā. 1 To reach, come to, approach, go near; यमुनातटमुपपेदे Pt.1; उपपद्यख स्वकर्मोचितां गतिम् Dk.93. -2 To be got or obtained, fall to one's share; त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते Bg.6.39;13.18. -3 To take place, occur, happen, be produced; देवि एवमुपपद्यते M.1 even as you say, just so; अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते Mb.; उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी Ś.5.26.

7. मोहात् - मोह पुं. 5’1 / मोहः [मुह् घञ्] 1 Loss of consciousness, fainting, a swoon, insensibility; मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना V.1.8; मोहादभूत् कष्टतरः प्रबोधः R.14.56; Ku.3.73; कतिचन पेतुरुपेत्य मोहमुद्राम् Śiva B.28.88. -2 Perplexity, delusion, embarrassment, confusion; यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव Bg.4.35. -3 Folly, ignorance, infatuation; तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् R.1.2; Ś.7.25. -4 Error, mistake. -5 Wonder, astonishment. -6 Affliction, pain. 

8. तस्य - तत् सर्व. अत्र नपुं. 6’1 / 

9. परित्याग: - परित्याग पुं. 1’1 / परित्यागः 1 Leaving, quitting, abandonment, desertion, repudiation (as a wife &c.); अपरित्यागमयाचतात्मनः R.8.12; कृतसीतापरित्यागः 15.1. -2 Giving up, renouncing, discarding, renunciation, abdication &c.; स्वनाम- परित्यागं करोमि Pt.1. 'I shall forego my name'; प्रापणात् सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते Ms.2.95. -3 Neglect, omission; मोहात्तस्य (कर्मणः) परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः Bg.18.7. 

10. तामसः - तामस वि. अत्र पुं. 1’1 / तामस a. (-सी f.) [तमोऽस्त्यस्य अण्] 1 Dark, consisting of darkness; व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च Māl.9.52; U.5.12. -2 Affected by or relating to तमस् or the quality of darkness (the third of the three qualities of nature); ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये Bg.7.12;17.2; M.1.1; Ms.12.33-34. -3 Ignorant. -4 Vicious.

11. परिकीर्तितः - परिकीर्तित वि. अत्र पुं. 1’1 / परिकीर्तित p. p. 1 Proclaimed, announced. -2 Boasted of. -3 Said, declared to be.

दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स: राजसम् त्यागम् कृत्वा त्यागफलम् न एव लभेत्  

12. दुःखम् - दुःख वि. अत्र नपुं. 1’1 / दुःख a. [दुष्टानि खानि यस्मिन्, दुष्टं खनति खन्-ड, दुःख्-अच् वा Tv.] 1 Painful, disagreeable, unpleasant; सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् Rām. -2 Difficult, uneasy. -खम् 1 Sorrow, grief, unhappiness, distress, pain, agony; सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mk.1.10; यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरम् V.3.21; so दुःखसुख, समदुःखसुख &c. -2 Trouble, difficulty; Ś. Til.12; अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥ Pt.1.163. (दुःखम् and दुःखेन are used as adverbs in the sense of 'hardly' 'with difficulty' 'or trouble' Ś.7.13. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते Bg.12.5; Ku.4.13; Pt.1.; R.19.49; H.1.158).

13. इति - अव्ययम् 

14. एव - अव्ययम् 

15. यत् - यत् सर्व. अत्र नपुं. 1’1 / 

16. कर्म - कर्मन् नपुं. 2’1 / 

17. कायक्लेशभयात् - कायक्लेशभय नपुं. 5’1 / कायाय क्लेशः कायक्लेशः (चतुर्थी-तत्पुरुषः) / कायक्लेशस्य भयम् कायक्लेशभयम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) /

1. काय - कायः कायम् [चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति काय; चि-घञ् आदेः ककारः P.III.3.41. Sk.] 1 The body; विभाति कायः करुणापराणां परोपकारैर्न तु चन्दनेन Bh.2.71; कायेन मनसा बुद्ध्या Bg.5.11; so कायेन, वाचा, मनसा &c.

2. क्लेश - क्लेशः [क्लिश्-भावे घञ्] 1 Pain, anguish, suffering, distress, trouble; किमात्मा क्लेशस्य पदमुपनीतः Ś.1; क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते Ku.5.86; Bg.12.5

3. भय -  भयम् [विमेत्यस्मात्, भी-अपादाने अच्] 1 Fear, alarm, dread, apprehension, (oft. with abl.); भोगे रोगमयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयम् Bh.3.35; यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयम् Ve.3.4. -2 Fright, terror; जगद्भयम् &c. -3 A danger, risk, hazard; तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितम् H.1.54. -4 The sentiment of fear; 

18. त्यजेत् - त्यज्-धातोः विध्यर्थे प्र.पु. एक. / त्यज् 1 P. (त्यजति, तत्याज, अत्याक्षीत्, त्यक्ष्यति, त्यक्त) 1 To leave (in all senses), abandon, quit, go away from; वर्त्म भानोस्त्यजाशु Me.41; Ms.6.77; 9.177; Ś.5. 26. -2 To let go, dismiss, discharge; वालिनो दूरभाग् रामो बाणं प्राणाऽदमत्यजत् Bk.6.122. -3 To give up, renounce, resign, surrender; स्वयं त्यक्ता ह्येते शमसुखमनन्त विदधति Bh. 3.16; Ms.2.95;6.33; Bg.6.24; त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ 16. 21. -4 To shun, avoid. -5 To get rid of, free oneself from; क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप Bg.2.3. -6 To set aside, disregard; त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च Bg.1.33. -7 To except. 

19. स: - तत् सर्व. पुं. 1’1 / 

20. राजसम् - राजस वि. अत्र पुं. 2’1 / राजस a. (-सी f.) [रजसा निर्मितम् अण्] Relating to or influenced by the quality rajas, endowed with the quality rajas or passion; ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः Bg.14.18;7.12;17.2.

21. त्यागम् - त्याग पुं. 2’1 / त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.10.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11

22. कृत्वा - कृ-धातोः क्त्वान्तम् / कृ I. 5 U. (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. -II. 8 U. (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत; कर्तुम्, करिष्यति-ते कृत) 1 To do (in general); तात किं करवाण्यहम्

23. त्यागफलम् - त्यागफल नपुं. 2’1 / त्यागस्य फलम् त्यागफलम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. फलम् - फल नपुं. 2’1 / फलम् [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलम् Ś.7.30; R.4.43;1.49. -2 Crop, produce; कृषिफलम् Me.16. -3 A result, fruit, consequence, effect; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H.1.80; फलेन ज्ञास्यसि Pt.1; न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R.8.22;1.33; अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् Bg.18.12. -4 (Hence) Reward, recompense, meed, retribution (good or bad); फलमस्योपहासस्य सद्यः प्राप्स्यसि पश्य माम् R.12.37.

24. लभेत् - लभ्-धातोः विध्यर्थे प्र.पु. एक. / लभ्-धातुः आत्मनेपदी / अत्र परस्मैपदी रूपम् आर्षम् / लभ् 1 Ā. (लभते, लेभे, अलब्ध, लप्स्यते, लब्धुम्, लब्ध) 1 To get, obtain, gain, acquire; लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् Bh.2.5; चिराय याथार्थ्यमलम्भि दिग्गजैः Śi.1.64. -2 To have, possess, be in possession of. -3 To take, receive. -4 To catch, take or catch hold of; प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्बाहुरिव वामनः R.1.3. -5 To find, meet with;

अर्जुन यत् नियतम् कर्म कार्यम् इति एव सङ्गम् फलम् एव च त्यक्त्वा क्रियते स: त्यागः सात्त्विक: मतः 

25. अर्जुन - वि. पुं. सम्बोधनमेक. / अर्जुन a. [अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58] (-ना, -नी f.). 1 White, clear, bright, of the colour of day; अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च Rv.6.9.1; पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविम् Śi.1.6. -2 Silvery; यत्र वः प्रेङ्खा हरिता अर्जुना Av.4.37.5. -नः 1 The white colour. -2 A peacock. -3 A sort of cutaneous disease. -4 A tree (Mar. अर्जुनसादडा), with useful rind; Mb.3.64.3. -5 N. of the third Pāṇḍava who was a son of Kuntī by Indra and hence called ऐन्द्रि also. [Arjuna was so called because he was 'white' or 'pure in actions' (पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः । करोमि कर्म शुद्धं च तेन मामर्जनं विदुः). He was taught the use of arms by Droṇa and was his favourite pupil. By his skill in arms he won Draupadī at her Svayaṁvara

26. कार्यम् - कृ-धातोः ण्यत्-वि. कार्य / अत्र नपुं. 1’1 /  कार्य pot. p. [कृ-कर्मणि ण्यत्] What ought to be done, made, performed, effected &c. कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी Ś.6.17; साक्षिणः कार्याः Ms.8.61; so दण्डः, विचारः &c. -र्यम् 1 (a) Work, action, act, affair, business; कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् Ku.3.14; Ms.5.150. (b) A matter, thing. -2 Duty; अभिचैद्यं प्रतिष्ठासुरासीत्कार्यद्वयाकुलः Śi.2.1.

27. सङ्गम् - सङ्ग पुं. 2’1 / संगः [सञ्ज् भावे घञ्] 1 Coming together, joining. -2 Meeting, union, confluence (as of rivers); विभाति संगात् स्फटिकोपलो यथा A. Rām.7.5.31. -3 Touch, contact. -4 Company, association, friendship, friendly intercourse; सतां सद्भिः संगः कथमपि हि पुण्येन भवति U.2.1; संगमनुव्रज् 'to keep company with, herd with'; मृगाः मृगैः संगमनुव्रजन्ति Subhās. -5 Attachment, fondness, desire; ध्यायतो विषयान् पुंसः संगस्तेषूपजायते Bg.2.62. 

28. च - अव्ययम् and 

29. त्यक्त्वा - त्यज्-धातोः क्त्वान्तम् / 

30. क्रियते - कृ-धातोः कर्मणि लटि प्र.पु. एक. / 

31. सात्त्विक: - सात्त्विक वि. अत्र पुं. 1’1 / सात्त्विक a. (-की f.) [सत्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्] 1 Real, essential. -2 True, genuine, natural. -3 Honest, sincere, good. -4 Virtuous, amiable. -5 Vigorous. -6 Endowed with the quality Sattva (goodness). -7 Belonging to or derived from the Sattva quality; ये चैव सात्त्विका भावाः Bg.7.12;14.16.

32.  मतः - मन्-धातोः क्त-वि. मत / अत्र पुं. 1’1 / मत p. p. [मन्-क्त] 1 Thought, believed, supposed; स मे युक्ततमो मतः Bg.6.47. -2 Considered, regarded, deemed, looked upon. -3 Esteemed, honoured, respected; बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना R.2.16;8.8. -4 Commended, valued. -5 Conjectured, guessed. -6 Meditated upon, thought of, perceived, recognised. -7 Thought out. -8 Intended, aimed at. -9 Approved, sanctioned. -10 Wished or hoped for. -11 Perceived, observed, known, understood. (See मन्). -तम् 1 A thought, idea, opinion, belief, view; निश्चितं मतमुत्तमम् Bg.18.6; केषांचिन्मतेन &c. -2 Doctrine, tenet, creed, religious belief; ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः Bg.3.31. -3 Advice, instruction, counsel.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

नियतस्य कर्मण: संन्यासः तु न उपपद्यते - That Action which is 'niyata' (that is, 'prescribed*" according to one's religion) must not be abandoned. 

मोहात् तस्य परित्याग: तामसः परिकीर्तितः - The Abandonment {tyaga) of such: Actions, as a result of Ignorance,. is called 'tamasa'.

दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स: राजसम् त्यागम् कृत्वा त्यागफलम् न एव लभेत् - If Action is abandoned, fearing that it will produce bodily hardship, (that is, for the sole reason that it is painful), such Abandonment becomes rajasa; and he will not obtain (that which is) the result of tyaga. 

अर्जुन यत् नियतम् कर्म कार्यम् इति एव सङ्गम् फलम् एव च त्यक्त्वा क्रियते स: त्यागः सात्त्विक: मतः - O Arjuna, when Action, which is 'niyata' ( that is, 'prescribed' ) is performed as a 'karya' (that is, only 'as a duty'), and having abandoned the Attachment as also the Fruit, such Abandonment is looked upon as a sattvika abandonment.

छन्दोविश्लेषणम् 

नियतस्य तु संन्यासः (८ अक्षराणि) “तु संन्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कर्मणो नोपपद्यते (८ अक्षराणि) “पपद्य” एतेषां मात्राः १-२-१ 

मोहात्तस्य परित्यागस् (८ अक्षराणि) “परित्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

तामसः परिकीर्तितः (८ अक्षराणि) “रिकीर्ति” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-७) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

दुःखमित्येव यत्कर्म (८ अक्षराणि) “व यत्क(र्म)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कायक्लेशभयात्त्यजेत् (८ अक्षराणि) “भयात्त्य” एतेषां मात्राः १-२-१ 

स कृत्वा राजसं त्यागं (८ अक्षराणि) “जसं त्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

नैव त्यागफलं लभेत् (८ अक्षराणि) “फलं ल” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-८) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

कार्यमित्येव यत्कर्म (८ अक्षराणि) “व यत्क(र्म)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

नियतं क्रियतेऽर्जुन (८ अक्षराणि) “यतेऽर्जु” एतेषां मात्राः १-२-१ 

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव (८ अक्षराणि) “फलं चै” एतेषां मात्राः १-२-२ 

स त्यागः सात्त्विको मतः (८ अक्षराणि) “त्त्विको म” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-९) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) One mute point is interpretation of नियतम् कर्म. In आचारसंहिता code of conduct, rather, do’s and don’ts philosophy कर्म is said to be either नित्य, नैमित्तिक, काम्य also निषिद्ध. This does not explain what नियतम् कर्म is. 

Etymologically, the word नियतम् is नपुं. 1’1 of नियम्-धातोः क्त-वि. नियत. 

Word नियतिः is also from नियम्. In Apte’s dictionary नियतिः f. 1 Restraint, restriction. -2 Destiny, fate, luck, fortune (good or bad); (sometimes personified as a goddess, the sister of Āyati, both being daughters of Meru and his wives Dhātṛi and Vidhātṛi); नियतिबलान्नु Dk.; नियतेर्नियोगात् Śi.4.34; Ki.2.12;4.21. -3 A religious duty or obligation; नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् । नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्बिह कारणम् ॥ Rām.4.25.4. -4 Self-command, self-restraint. 

Maybe we can take नियतम् कर्म as ordained by destiny. 

(2) As such from the two statements कर्माणि सर्वशः प्रकृतेः गुणैः क्रियमाणानि (३-२७) and कर्माणि सर्वशः प्रकृत्यैव च क्रियमाणानि (१३-२९) one learns that execution of all कर्माणि happens by virtue of प्रकृति:. Rather, the statement कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते (१३-२०) प्रकृति: is said to be both the cause and effect of all कर्माणि. If so, one can say that नियतम् कर्म is also caused by प्रकृति:, i.e. नियतम् कर्म arises in the natural course of happenings. For a simple example, we feel thirsty in the natural course of happenings. नियतस्य कर्मण: संन्यासः तु न उपपद्यते there is no question of not drinking water, when thirsty. You cannot do संन्यासः abandonment of the कर्म of drinking water. 

(३) The statement “दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् If Action is abandoned, fearing that it will produce bodily hardship” brings to mind a सुभाषितम् in नीतिशतकम् by भर्तृहरिः 

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः |

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः |

विघ्नैः पुनःपुनरपि प्रतिहन्यमानाः 

प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति ||

The base people fearing difficulties do not undertake any tasks; the mediocre ones give up when faced with difficulties; but the excellent ones do not give up even when repeatedly challenged by difficulties, maybe even failures. 

Comes to mind Thomas Alva Edison’s quote “I have not failed. I've just found 10,000 ways that won't work" 

(४) In श्लोक: (१८-९) सात्त्विक: त्यागः is explained as सङ्गम् फलम् एव च त्यक्त्वा. Of these फलत्यागः was advocated in मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा (२-४७). सङ्गत्यागः was advocated in मुक्तसङ्गः कर्म समाचर (३-९). सङ्गत्यागः is by regarding नैव किञ्चित्करोमीति (५-८) I do not do anything. Regarding so is abandoning “I do” ego. अहङ्कारविमूढात्मा one who would not abandon one’s ego कर्ताहमिति मन्यते (३-२७) regards oneself to be the doer, though the fact is that कर्माणि सर्वशः प्रकृतेः गुणैः क्रियमाणानि (३-२७) also कर्माणि सर्वशः प्रकृत्यैव च क्रियमाणानि (१३-२९). 

(५) This eighteenth chapter being the concluding chapter, important points from previous chapters seem to be reemphasized here. 

YouTube video https://youtu.be/kCALj_ZQE04                                      

॥ शुभमस्तु ॥  

================ 

गीताभ्यासे १८’१० न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म + १८’११ न हि देहभृता शक्यम्          

==================

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

पदच्छेदैः - न द्वेष्टि अकुशलम् कर्म कुशले न अनुषज्जते ।

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८-१०॥

पदच्छेदैः - त्यागी सत्त्वसमाविष्ट: मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८-१०॥

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
पदच्छेदैः - न हि देहभृता शक्यम् त्यक्तुम् कर्माणि अशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८- ११॥

पदच्छेदैः - य: तु कर्मफलत्यागी स: त्यागी इति अभिधीयते ॥१८- ११॥

वाक्यांशशः विश्लेषणम्  

अनुक्र.	कर्तृपदीयाः	कर्मपदीयाः	अन्ये सुबन्ताः	विधेयाः	अव्ययानि	कृदन्ताः	तिङन्ताः
1	त्यागी सत्त्वसमाविष्ट: मेधावी छिन्नसंशयः	अकुशलम् कर्म			न		द्वेष्टि
2	(त्यागी सत्त्वसमाविष्ट: मेधावी छिन्नसंशयः)		कुशले (कर्मणि)		न		अनुषज्जते
3a		कर्माणि	अशेषतः			त्यक्तुम्
3b			देहभृता	शक्यम्	न हि		(भवति)
4a	य:			कर्मफलत्यागी	तु		(भवति)
4b	स:			त्यागी इति			अभिधीयते
वाक्यांशः (3a) कर्माणि अशेषतः त्यक्तुम् is subjectival by taking (भवति) as implicit verb in (3b).

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

त्यागी सत्त्वसमाविष्ट: मेधावी छिन्नसंशयः अकुशलम् कर्म न द्वेष्टि कुशले (कर्मणि) न अनुषज्जते  

1. त्यागी - त्यागिन् वि. अत्र पुं. 1’1 / त्यागिन् a. 1 Leaving, abandoning, giving up &c. -2 Giving away, a donor. -3 Heroic, brave. -4 Liberal. -5 Sacrificing. -6 One who does not look to any reward or result from the performance of ceremonial rites; यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यमभिधीयते Bg.18.11.

2. सत्त्वसमाविष्ट: - सत्त्वसमाविष्ट वि. अत्र पुं. 1’1 / सत्त्वेन समाविष्ट: सत्त्वसमाविष्ट: (तृतीया-तत्पुरुषः) / 

1. सत्त्वेन - सत्त्व नपुं. 3’1 / सत्त्वम् [सतो भावः] (Said to be m. also in the first ten senses) 1 Being, existence, entity. -2 Nature, essence. -3 Natural character, inborn disposition; अच्योष्ट सत्त्वान्नृपतिश्च्युताशः Bk.3.20. -4 Life, spirit, breath, vitality, principle of vitality; उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् Rām.2.48.2; चित्रे निवेश्य परिकल्पित- सत्त्वयोगा Ś.2.10. -5 Consciousness, mind, sense; वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते Mb.12.46.4; Bg.16.1; Bhāg.7.15.41. -6 An embryo. -7 Substance, thing, wealth. -8 An elementary substance such as earth, air, fire &c. -9 (also m.) A living or sentient being, animal, beast; वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् R.2.8;15.15; किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्वानि विप्रकरोषि Ś7; Māl.9; यश्चासूनपि संत्यजेत् करुणया सत्त्वार्थमभ्युद्यतः Nāg.2.10. -10 An evil spirit, a demon, ghost; अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते Rām.2.33.10. -11 Goodness, virtue, excellence. -12 Truth, reality, certainty. -13 Strength, energy, courage, vigour, power, inherent power, the stuff of which a person is made; निजमेव सत्त्वमुपकारि साम् Ki.18. 14; Mb.12.313.17; क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.; R.5.31; Mu.3.22. -14 Wisdom, good sense. -15 The quality of goodness or purity regarded as the highest of the three Guṇas q. v.; (it is said to predominate most in gods and heavenly beings). -16 A natural property or quality, characteristic. 

2. समाविष्ट: - समाविश्-धातोः क्त-वि. समाविष्ट / अत्र पुं. 1’1 / समाविष्ट p. p. 1 Entered thoroughly, completely occupied, pervaded. -2 Seized, overcome, engrossed. -3 Possessed by an evil spirit. -4 Endowed with. -5 Settled, fixed, seated. -6 Well-instructed. -7 Filled with; कौतूहलसमाविष्टाः सर्व एव समागताः Rām.7.96.6.

3. मेधावी - मेधाविन् वि. अत्र पुं. 1’1 / मेधाविन् a. [मेधा-विनि] 1 Very intelligent, having a good memory. -2 Intelligent, wise, endowed with intellect; मेधाविनो नीतिगुणप्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति Pt. 1.61; मेधावी छिन्नसंशयः Bg.18.10. -m. 1 A learned man, sage, scholar.

4. छिन्नसंशयः - छिन्नसंशय वि. अत्र पुं. 1’1 / छिन्ना: संशयाः यस्य सः छिन्नसंशयः (बहुव्रीहिः) / 

1. छिन्ना: -  छिद्-धातोः क्त-वि. छिन्न / अत्र पुं. 1’3 / छिन्न p. p. [छिद्-क्त] 1 Cut, divided, rent, chopped, riven, torn, broken. -2 Destroyed, removed; -3 Decaying, declining. -4 Exhausted, tired, fatigued.

2. संशयाः - संशय पुं. 1’3 / संशयः 1 Doubt, uncertainty, irresolution, hesitation; मनस्तु मे संशयमेव गाहते Ku.5.46; त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते Bg.6.36. -2 Misgiving, suspicion. -3 Doubt or indecision (in Nyāya), one of the 16 categories mentioned in the Nyāya philosophy; एकधर्मिकविरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानं संशयः; it is also regarded as one of the two kinds of अयतार्थज्ञान. -4 Danger, peril, risk; न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति H.1.7; याता पुनः संशयमन्यथैव Māl.10.13; Ki.13.16; Ve.6.1. -5 Possibility. -6 A subject of dispute or controversy; अग्निहोत्रादहमभ्यागताऽस्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय Mb.3.186.22.

5. अकुशलम् - अकुशल वि. अत्र नपुं. 2’1 / न कुशलम् अकुशलम् (नञ्-तत्पुरुषः) 

1. कुशलम् - वि. अत्र नपुं. 2’1 / कुशल a. 1 Right, proper, good, auspicious; कुशलं खलु तुभ्यमेव तद्वचनं कृष्ण यदभ्यधामहम् Śi.16.41; न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्यते Bg.18.10. -2 Happy, prosperous. -3 Able, skilful, clever, proficient, well-versed; कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः Rām.7.54.16. with loc. or in comp.; दण्डनीत्यां च कुशलम् Y.1.313,2.181; Ms.7.190; R.3.12.

6. कर्म - कर्मन् नपुं. अत्र 2’1 / -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. -3 Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. -4 A religious rite (it may be either नित्य, नैमित्तिक or काम्य). -5 A specific action, moral duty. -6 (a) Performance of religious rites as opposed to speculative religion or knowledge of Brahman (opp. ज्ञान); अपरो दहृने स्वकर्मणां ववृते R.8.20. (b) Labour, work.

7. न - अव्ययम् no, not 

8. द्वेष्टि - द्विष्-धातोः लटि प्र. पु. एक. /  द्विष् 2 U. (द्वेष्टि, द्विष्टे; द्विष्ट) To hate, dislike, be hostile towards; न द्वेक्षि यज्जनमतस्त्वमजातशुत्रुः Ve.3.15; नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता Bg.2.57;18.10; Bk. 17.61;18.9; रम्यं द्वेष्टि Ś.6.5 (Prepositions like प्र, वि and सम् are prefixed to this root without any change of meaning.)

9. कुशले - कुशल वि. अत्र नपुं. 7’1 / 

10. कर्मणि - कर्मन् नपुं. 7’1 / 

11.  अनुषज्जते - अनुषज्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / अनुषञ्ज् (˚सञ्ज्) 1 P. To adhere or cling to, follow closely. -pass. (-षज्यते) 1 To stick, cling, adhere to, be attached to (fig. also); धर्मपूते च मनसि नभसीव न जातु रजोऽनुषज्यते Dk.43; sometimes occurring as अनुषज्जते; यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते Bg.6.4;18.10,

देहभृता कर्माणि अशेषतः त्यक्तुम् शक्यम् न हि 

12. देहभृता - देहभृत् वि. अत्र पुं. 3’1 /देह+भृत्  इति देहभृत् / देहं बिभर्ति इति देहभृत् bearing a body. / 

13. कर्माणि - कर्मन् नपुं. अत्र 2’3 / 

14. अशेषतः - अशेष+तः (तसिल्) / अशेषम्, अशेषेण, अशेषतः ind. wholly, entirely, completely; तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः Ku.5.82; येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि Bg.4.35, 10.16

15. त्यक्तुम् - त्यज्-धातोः तुमन्तम् / त्यज् 1 P. (त्यजति, तत्याज, अत्याक्षीत्, त्यक्ष्यति, त्यक्त) 1 To leave (in all senses), abandon, quit, go away from; वर्त्म भानोस्त्यजाशु Me.41; Ms.6.77; 9.177; Ś.5. 26. -2 To let go, dismiss, discharge; वालिनो दूरभाग् रामो बाणं प्राणाऽदमत्यजत् Bk.6.122. -3 To give up, renounce, resign, surrender; स्वयं त्यक्ता ह्येते शमसुखमनन्त विदधति Bh. 3.16; Ms.2.95;6.33; Bg.6.24; त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ 16. 21. -4 To shun, avoid. -5 To get rid of, free oneself from; क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप Bg.2.3. -6 To set aside, disregard; त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च Bg.1.33. -7 To except. 

16. शक्यम् - शक्-धातोः ण्यत्-वि. शक्य / अत्र नपुं. 1’1 / शक् I. 5 P. (शक्नोति, शक्त) 1 To be able, be competent for, have power to effect (usually with an inf. and translateable by 'can'); अदर्शयन् वक्तुमशक्नुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः R.13.24; Bk.3.6; Me.20; sometimes, with acc. or dat.; दानेन वधनर्णेकं सर्पादीनामशक्नुवन् Ms.11.139; with gen. also; see शक्त. -2 To bear, endure. -3 To be powerful. -Pass. To be able, be possible or practicable (giving a passive sense to a following infinitive); तत् कर्तुं शक्यते 'it can be done'. -Desid. (शिक्षति) 1 To wish to be able. -2 To learn. -II. 4 U. (शक्यति-ते, शक्त) 1 To be able, have power to effect.

17. हि - अव्ययम् 

य: तु कर्मफलत्यागी स: त्यागी इति अभिधीयते 

18. य: - यत् सर्व. अत्र पुं. 1’1 / 

19. तु - अव्ययम् however 

20. कर्मफलत्यागी - कर्मफलत्यागिन् वि. अत्र पुं. 1’1 / कर्मणः फलम् कर्मफलम् / कर्मफलस्य त्यागी कर्मफलत्यागी / 

1. कर्मणः - कर्मन् नपुं. अत्र 6’1 / 

2. फलम् - फल नपुं. 1’1 / फलम् [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलम् Ś.7.30; R.4.43;1.49. -2 Crop, produce; कृषिफलम् Me.16. -3 A result, fruit, consequence, effect; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H.1.80; फलेन ज्ञास्यसि Pt.1; न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R.8.22;1.33; अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् Bg.18.12.

21. स: - तत् सर्व. अत्र पुं. 1’1 / 

22. इति - अव्ययम् as such

23. अभिधीयते - अभिधा-धातोः कर्मणि लटि प्र.पु. एक. / अभिधा abhidhā 3 U. 1 (a) To say, speak, tell (with acc. rarely with dat.); सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन Ku.3.63; Ms.1.42; Bk.7.78. य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति Bg.18.68. (b) To denote, express or convey directly or primarily (as sense &c.); state, mention, set forth; साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः K. P.2; तन्नाम येनाभि- दधाति सत्त्वम्. (c) To speak or say to, address. -2 To name, call, designate; usually in pass. (-धीयते); इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते Bg.13.1.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

त्यागी सत्त्वसमाविष्ट: मेधावी छिन्नसंशयः अकुशलम् कर्म न द्वेष्टि The man of renunciation, pervaded by purity, intelligent, and with his doubts cut asunder, does not hate a disagreeable work 

कुशले (कर्मणि) न अनुषज्जते - nor is he attached to an agreeable one. 

देहभृता कर्माणि अशेषतः त्यक्तुम् शक्यम् न हि - Verily, it is not possible for an embodied being to abandon actions entirely; 

य: तु कर्मफलत्यागी स: त्यागी इति अभिधीयते - but he who renounces results of actions is called a man of renunciation.

छन्दोविश्लेषणम् 

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म (८ अक्षराणि) “शलं क(र्म)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कुशले नानुषज्जते (८ अक्षराणि) “नुषज्ज” एतेषां मात्राः १-२-१ 

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो (८ अक्षराणि) “समावि(ष्टो)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

मेधावी छिन्नसंशयः (८ अक्षराणि) “नसंश” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१०) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

न हि देहभृता शक्यं (८ अक्षराणि) “भृता श(क्यं)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः (८ अक्षराणि) “ण्यशेष” एतेषां मात्राः १-२-१ 

यस्तु कर्मफलत्यागी (८ अक्षराणि) “फलत्या” एतेषां मात्राः १-२-२ 

स त्यागीत्यभिधीयते (८ अक्षराणि) “भिधीय” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-११) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) In (१८-१०) there is mention of work कर्म being कुशलम् agreeable or अकुशलम् not agreeable. 

I think no work कर्म by itself can be called as being कुशलम् agreeable or अकुशलम् not agreeable. It is relative to the person. 

Eugene Bolt would sprint 100 m in 9 seconds. Would he run a marathon also at the same speed ? For him sprinting is कुशलम् agreeable work, whereas running a marathon is अकुशलम् not agreeable.

(२) Work being कुशलम् or अकुशलम् depends also on prompts of a situation. The Olympic event ‘Marathon’ is said to commemorate the legendary run of the Greek soldier Pheidippides in 460 BCE. He is said to have run from the battlefield of Marathon to Athens to announce a military victory over the Persians—a distance of roughly 25 miles (40 kilometers). Eagerness of Pheidippides was the prompt which made him run that long a distance, which he may not have done anytime earlier in his life, must have been अकुशलम्, before he did it then.  

(३) Work being कुशलम् or अकुशलम् depends also on how devotedly one exercises with it. ‘Practice makes a man perfect’ is a well-known idiom. योगः कर्मसु कौशलम् (गीता 2-50). योगः is a practice, which can help you acquire कौशलम् at various tasks कर्मसु. Rather, if you are not कर्मसु कुशल:, you are not practising योगः, you are not a योगी. 

(४) कर्मसु कौशलम् may be hereditary also. Rather, if the educational system is not open, i.e. if a person cannot get education appropriate to his skills and aptitudes, he will be imparted training by the elders in the family. So, a son of a carpenter will become a carpenter only. By my thinking, caste-system became a feature of Indian society primarily due to the educational system not being open. So कर्मसु कौशलम् may be a sociological issue.

(५) The phrase स: त्यागी इति अभिधीयते in (१८-११) makes it clearly a definition of a त्यागी. 

(६) But one can derive a definition of a त्यागी from (१८-१०) also. (यः) सत्त्वसमाविष्ट: मेधावी छिन्नसंशयः अकुशलम् कर्म न द्वेष्टि, कुशले (कर्मणि) न अनुषज्जते (च स:) त्यागी (इति अभिधीयते) He, who being pervaded by purity, is intelligent, and has his doubts cut asunder, does neither hate a disagreeable work nor is he attached to an agreeable work, is the man of renunciation.

(७) Taking (१८-१०) and (१८-११) together, we get a comprehensive definition of a त्यागी of a man of renunciation as He, who (i) being pervaded by purity, (ii) is intelligent, (iii) has his doubts cut asunder, (iv) does neither hate a disagreeable work nor is he (v) attached to an agreeable work, he who also (vi) renounces results of actions is the man of renunciation. 

(७) Only by cultivating such six-fold attributes does one become त्यागी the man of renunciation. 

YouTube video https://youtu.be/QgioU0diQQU                                       

॥ शुभमस्तु ॥  

================  

गीताभ्यासे १८’१२ अनिष्टमिष्टं मिश्रं च            

==================

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

पदच्छेदैः - अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम् कर्मणः फलम् ।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८-१२॥

पदच्छेदैः - भवति अत्यागिनाम् प्रेत्य न तु संन्यासिनाम् क्वचित् ॥ १८-१२॥ 

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

वाक्यम् 1 - कर्मणः फलम् अत्यागिनाम् प्रेत्य अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम् भवति 

वाक्यम् 2 - संन्यासिनाम् (कर्मणः फलम्) तु क्वचित् न (भवति) 

1. कर्मणः - कर्मन् नपुं. 6’1 / कर्मन् -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. -3 Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. -4 A religious rite (it may be either नित्य, नैमित्तिक or काम्य). -5 A specific action, moral duty.

2. फलम् - फल नपुं. 1’1 / फलम् [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree; उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलम् Ś.7.30; R.4.43;1.49. -2 Crop, produce; कृषिफलम् Me.16. -3 A result, fruit, consequence, effect; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H.1.80; फलेन ज्ञास्यसि Pt.1; न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R.8.22;1.33; अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् Bg.18.12.

3. अत्यागिनाम् - अत्यागिन् वि. अत्र पुं. 6’3 / न त्यागी इति अत्यागी (नञ्-तत्पुरुषः) /

1. त्यागी - त्यागिन् वि. अत्र पुं. 1’1 / त्यागिन् tyāgin a. 1 Leaving, abandoning, giving up &c. -2 Giving away, a donor. -3 Heroic, brave. -4 Liberal. -5 Sacrificing. -6 One who does not look to any reward or result from the performance of ceremonial rites; यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते Bg.18.11.

4. प्रेत्य - प्रे (प्र+इ)-धातोः ल्यबन्तम् / प्रे pre (प्र-इ) 2 P. 1 To go forward. -2 To arrive at, reach. -3 To go out of, depart from; धीराः प्रेत्यास्माल्लोका- दमृता भवन्ति Ken. -4 (Hence) to die, depart life; प्रेत्य 'after death'

5. अनिष्टम् - अनिष्ट वि. अत्र नपुं. 1’1 / न इष्टम् इति अनिष्टम् (नञ्-तत्पुरुषः) /

6. इष्टम् - इष्ट वि. अत्र नपुं. 1’1 / इष्ट iṣṭa p. p. [इष् इच्छायां कर्मणि क्त] Desirable

7. मिश्रम् - मिश्र वि. अत्र नपुं. 1’1 / मिश्र a. [मिश्र्-अच्]  Mixed

8. च - अव्ययम् and 

9. त्रिविधम् - त्रिविध of three kinds, three-fold. वि. अत्र नपुं. 1’1 / 

10. भवति - भू-धातोः to be, to become लटि प्र.पु. एक. / 

11. संन्यासिनाम् - संन्यासिन् वि. अत्र पुं. 6’3 / संन्यासिन् sannyāsin m. 1 One who lays down or deposits. -2 One who abandons, gives up; सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते Bg.6.4. -3 One who completely renounces the world and its attachments, an ascetic, a Brāhmaṇa in the fourth order of his religious life; ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति Bg.5.3. 

12. तु - अव्ययम् however 

13. क्वचित् - अव्ययम् wherever, rarely  

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

वाक्यम् 1 - अत्यागिनाम् कर्मणः फलम् प्रेत्य अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम् भवति - The fruit of action of those who cannot renounce all desire, on going away is threefold - evil, good, and partly good and partly evil. 

वाक्यम् 2 - संन्यासिनाम् (कर्मणः फलम्) तु क्वचित् न (भवति) - But for him who has renounced, there is none.

छन्दोविश्लेषणम् 

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च (८ अक्षराणि) “ष्टं मिश्रं” एतेषां मात्राः २-२-२ 

त्रिविधं कर्मणः फलम् (८ अक्षराणि) “र्मणः फ” एतेषां मात्राः १-२-१ 

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य (८ अक्षराणि) “गिनां प्रे” एतेषां मात्राः १-२-२ 

न तु संन्यासिनां क्वचित् (८ अक्षराणि) “सिनां क्व” एतेषां मात्राः १-२-१ 

प्रथमे पादे अपवादः अन्यथा अस्मिन् (१८-१२) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) In वाक्यम् (1) I have put the syntax as अत्यागिनाम् कर्मणः फलम् प्रेत्य अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम् भवति The fruit of action of those who cannot renounce all desire, on going away is threefold - good, evil, and partly good and partly evil. 

I wonder whether it can be taken also as अत्यागिनाम् प्रेत्य कर्मणः फलम् अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च त्रिविधम् भवति in respect of those who cannot renounce all desire, the fruit of action is threefold - good, evil, and partly good and partly evil. 

Grammatically प्रेत्य is a ल्यबन्तम्, hence connotes an action prior to another, an action of going, going away. But going away to where ? One interpretation of प्रेत्य can be प्रेतं भूत्वा on becoming a corpse, i.e. after death, on going away from this world. 

It is contended that the soul on leaving the body is accompanied by भावाः all mental makeup, the thoughts, including fruits of actions.

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।

तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ८-६॥

O son of Kunti, thinking of any entity whichever it may be one gives up the body at the end, he attains that very one, having been always engrossed in its thought.

Also

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।

यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६-४३॥

There he regains that link of intellect acquired when in former body. Consequently once again he strives for a full success, O rejoicer of the Kurus !

(२) In वाक्यम् (2) the word क्वचित् is a place-related adverb. So क्वचित् न means nowhere, neither here nor there, neither in this world nor in the world hereafter, neither in this life or in the state after death. Often a place-related adverb has a time-related sense also. So क्वचित् न nowhere means never also. 

(३) As such, actions have results i.e. fruits always in this life also. The fruit may be इष्टम् अनिष्टम् मिश्रम् good, evil, and partly good and partly evil. 

So, the question is not whether action has fruit or not. The question is whether one is अत्यागी very much desirous of fruits of actions, or a संन्यासी one who has renounced all fruits of actions. 

(४) Qualitativeness, whether अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम्  of results of actions कर्मणः फलम् is always individualistic. Proverbial wisdom says “One’s food is another's poison.” Children love sweets. But for a diabetic it is poison. 

But here the individual is either अत्यागी very much desirous of fruits of actions, or a संन्यासी one who renounced all fruits of actions.   

(५) Inherent in the श्लोक: is the advice that one should not be अत्यागी rather, one should be a संन्यासी, renouncing all fruits of actions, regardless whether it is इष्टम् अनिष्टम् मिश्रम् good, evil, or partly good and partly evil. One may get tempted to think why renounce इष्टम् फलम् ? But that also is a temptation. Because in the case of इष्टम् फलम् also there needs to be a check “इष्टम् by which perspective ?”. Rather, why do this check also ? Just renounce all. 

YouTube video https://youtu.be/I2zJ9wchgds                                      

॥ शुभमस्तु ॥  

================  

गीताभ्यासे १८’ १३ पञ्चैतानि महाबाहो + १८’ १४  अधिष्ठानं तथा कर्ता         

==================

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
पदच्छेदैः - पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८- १३॥
पदच्छेदैः - साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८- १३॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
पदच्छेदैः - अधिष्ठानम् तथा कर्ता करणम् च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८- १४॥

पदच्छेदैः - विविधा: च पृथक् चेष्टा: दैवम् च एव अत्र पञ्चमम् ॥ १८- १४॥

अन्वयशः शब्दाभ्यासा: 

महाबाहो सर्वकर्मणाम् सिद्धये साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि 

अधिष्ठानम् तथा कर्ता करणम् च पृथग्विधम् विविधा: च पृथक् चेष्टा: दैवम् च एव अत्र पञ्चमम् 

एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध  

1. महाबाहो - महाबाहु वि. अत्र पुं. सम्बोधनमेक. / महान्तौ बाहू यस्य सः महाबाहुः (बहुव्रीहिः)

1. महान्तौ - महत् वि. अत्र पुं. 1’2 / महत् a. [मह्-अति] (compar. महीयस्; superl. महिष्ठ; nom. महान्, महान्तौ, महान्तः; acc. pl. महतः) 1 Great, big, large, huge, vast; महान् सिंहः, व्याघ्रः &c.

2. बाहू - बाहु पुं. 1’2 / बाहुः [बाध् कु धस्य हः Tv.] 1 The arm; शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य Ś.1.16; so महाबाहुः &c.

2. सर्वकर्मणाम् - सर्वकर्मन् नपुं. 6’3 / सर्वाणि कर्माणि इति सर्वकर्माणि (कर्मधारयः) / 

1. सर्वाणि - सर्व सर्व. अत्र नपुं. 1’3 / सर्व Pron. a. [सृतमनेन विश्वमिति सर्वम् Uṇ.1.151] (nom. pl. सर्वे m.) 1 All, every; उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति H.2.2; रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय Me.20. 

2. कर्माणि - कर्मन् नपुं. 1’3 / कर्मन् -n. [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. 

3. सिद्धये - सिद्धि स्त्री. 4’1 / सिद्धिः f. [सिध्-क्तिन्] 1 Accomplishment, fulfilment, completion, perfection, complete attainment (of an object); विरोधि सिद्धेरिति कर्तुमुद्यतः Ki.14.8; क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.

4. साङ्ख्ये - साङ्ख्य नपुं. 7’1 / सांख्य a. [संख्यया निर्वृत्तम् अण्] 1 Relating to number. -2 Calculating, enumerating. -3 Discriminative. -4 Deliberating, reasoning, a reasoner; त्वं गतिः सर्वसांख्यानां योगिनां त्वं परायणम् Mb. -ख्यः, -ख्यम् N. of one of the six systems of Hindu philosophy, attributed to the sage Kapila; (this philosophy is so called because it 'enumerates' twentyfive Tattvas or true principles; and its chief object is to effect the final emancipation of the twenty-fifth Tattva, i.e. the Puruṣa or soul, from the bonds of this worldly existence-- the fetters of phenomenal creation -- by conveying a correct knowledge of the twenty-four other Tattvas and by properly discriminating the Soul from them. It regards the whole universe as a development of an inanimate principle called Prakṛiti q. v, while the Puruṣa is altogether passive and simply a looker-on. It agrees with the Vedānta in being synthetical and so differs from the analytical Nyāya or Vaiśeṣika; but its great point of divergence from the Vedānta is that it maintains two principles which the Vedānta denies, and that it does not admit God as the creator and controller of the universe, which the Vedānta affirms); सांख्यमिव कपिलाधिष्ठितम् K.  

5. कृतान्ते - कृतान्त पुं. 7’1 / कृतस्य अन्त: कृतान्त: (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. कृतस्य - कृत वि. अत्र पुं./नपुं. 6’1 / कृत p. p. [कृ-क्त] 1 Done, performed, made, effected accomplished, manufactured &c.; (p. p. of कृ 8. U. q. v.) ते करान् संप्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम् Mb.3.255.17; दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि Rām.5.11.22; natural and manufactured wines. -2 Wounded, hurt; सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षितायाः Bhāg.3.23.11. -3 Acquired, bought (a kind of son); Mb.13.49.4. -4 Cultivated; अकृतं च कृतात्क्षेत्राद् गौरजाविकमेव च Ms.10.114. -5 Appointed (as a duty); सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः Y.2.186. -6 Relating to, referring to; पतनीयकृते क्षेपे Y.2.210. -तम् 1 Work, deed, action; कृतं न वेत्ति Pt.1.424; ungrateful; Ms.7.197. -2 Service, benefit. -3 Consequence, result. -4 Aim, object. -5 N. of that side of a die which is marked with four points; this is lucky; cf. Vāj.30.18. -6 N. of the first of the four Yugas of the world extending over 1728000 years of men (see Ms.1.69 and Kull. thereon). 

2. अन्त: - अन्त पुं. 1’1 / अन्त a. [अम्-तन् Uṇ.3.86] 1 Near. -2 Last. -3 Handsome, lovely; Me.23; दन्तोज्ज्वलासु विमलोपलमेखलान्ताः Śi.4.40, (where, however, the ordinary sense of 'border' or 'skirt' may do as well, though Malli. renders अन्त by रम्य, quoting the authority of शब्दार्णव - 'मृताववसिते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते'). -4 Lowest, worst. -5 Youngest. -तः (n. in some senses) 1 (a) End, limit, boundary (in time or space); final limit, last or extreme point; स सागरान्तां पृथिवीं प्रशास्ति H.4.50 bounded by the ocean, as far as the sea; अपाङ्गौ नेत्रयो- रन्तौ Ak.; उद्युक्तो विद्यान्तमधिगच्छति H.3.114 goes to the end of, masters completely; श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः (where अन्त also means end or destruction); जीवलोकसुखानामन्तं ययौ K.59 enjoyed all worldly pleasures; आलोकितः खलु रमणीयानामन्तः K.124 end, furthest extremity; दिगन्ते श्रूयन्ते Bv.1.2. -2 Skirt, border, edge, precinct; a place or ground in general; यत्र रम्यो वनान्तः U.2.25 forest ground, skirts of the forest; ओदकान्तात् स्निग्धो जनोऽनुगन्तव्यः Ś.4; उपवनान्तलताः R.9.35 as far as the borders or skirts; वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते R.2.58,2.19; Me.23. Upper part (शिरोभाग); महा- र्हमुक्तामणिभूषितान्तम् Rām.5.4.30. -3 End of a texture, edge, skirt, fringe or hem of a garment; वस्त्र˚; पवनप्रनर्तितान्तदेशे दुकूले K.9 (by itself in Veda). -4 Vicinity, proximity, neighbourhood, presence; नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते Ms. 4.116; Y.2.162; जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्गं विधिवद् बहिः 1.143; गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पम् (गह्वरम्) R.2.26; पुंसो यमान्तं व्रजतः P.2.115 going into the vicinity or presence of Yama; अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् S. D.; यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहि Śat. Br. (These four senses are allied). -5 End, conclusion, termination (opp. आरम्भ or आदि); सेकान्ते R.1.51; दिनान्ते निहितम् R.4.1; मासान्ते, पक्षान्ते, दशाहान्ते &c.; एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य Pt.2.175; व्यसनानि दुरन्तानि Ms.7.45; दशान्तमुपेयिवान् R.12.1 going to the end of the period of life (end of the wick); व्यसनं वर्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति Pt.2.180; oft. in comp. in this sense, and meaning 'ending in or with', 'ceasing to exist with', 'reaching to the end'; तदन्तं तस्य जीवितम् H.1.91 ends in it; कलहान्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ॥ Pt.5.76; विशाखान्ता गता मेघा प्रसूत्यन्तं च यौवनम् । प्रणामान्तः सतां कोपो याचनान्तंहि गौरवम् ॥ Subhā. फलोदयान्ताय तपःसमाधये Ku.5.6 ending with (lasting till) the attainment of fruit; यौवनान्तं वयो यस्मिन् Ku.6.44; R.11.62,14.41; विपदन्ता ह्यविनीतसंपदः Ki.2.52; युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः Ms.1.73 at the end of 1000 Yugas; प्राणान्तं दण्डम् Ms.8.359 capital punishment (such as would put an end to life). -6 Death, destruction; end or close of life; धरा गच्छत्यन्तं Bh.3.71 goes down to destruction; योगेनान्ते तनुत्यजाम् R.1.8; एका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते 2.48;12.75; ममाप्यन्ते Ś.6; अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति Udb.; औषध्यः फलपाकान्ताः Ms.1.46; अन्तं या To be destroyed, perish, be ruined. -7 (In gram.) A final syllable or letter of a word; अजन्त ending in a vowel; so हलन्त, सुबन्त, तिडन्त &c. -8 The last word in a compound. -9 Ascertainment, or settlement (of a question); definite or final settlement; pause, final determination, as in सिद्धान्त; न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये Rām.6.107.58 उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः Bg.2.16 (सदसतोः इत्यर्थः). -10 The last portion or the remainder (n. also); निशान्तः; वेदान्तः &c. वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितोऽन्यांश्च संपठेत् ॥ Bṛihadyogiyājñavalkya Smṛiti 12.34. -11 Underneath, inside, inner part; युष्मदीयं च जलान्ते गृहम् Pt.4 in water, underneath water; सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति Pt.1.202 does not penetrate or dive into, sound, fathom; आशङ्कितस्यान्तं गच्छामि M.3 shall dive deep into, fully satisfy, my doubts. 

6. प्रोक्तानि - प्रवच् धातोः क्त-वि. प्रोक्त / अत्र नपुं. 1’3 / प्रवच् 2 P. 1 To speak, say, address. -2 To tell, relate, announce. -3 To explain. / 

अधिष्ठानम् तथा कर्ता करणम् च पृथग्विधम् विविधा: च पृथक् चेष्टा: दैवम् च एव अत्र पञ्चमम्  

7. अधिष्ठानम् - अधिष्ठान नपुं. 1’1 / अधिष्ठानम् [अधि-स्था-ल्युट्] 1 Standing or being near, being at hand, approach (सन्निधि); अत्राधिष्ठानं कुरु take a seat here. -2 Resting upon, occupying, inhabiting, dwelling in, locating oneself in; प्राणाधिष्ठानं देहस्य &c. -3 A position, site, basis, seat; त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः Ms.12.4; इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते Bg.3.40, 18.14 the seat 

8. तथा - अव्ययम् तथा [तद् प्रकारे थाल् विभक्तित्वात्] ind. 1 So, thus, in that manner; तथा मां वञ्चयित्वा Ś5; सूतस्तथा करोति V.1. -2 And also, so also, as well as; 

9. कर्ता - कर्तृ doer वि. अत्र पुं. 1’1 / 

10. करणम् - करण नपुं. 1’1 / करण a. [कृ-ल्युट्] 1 Making, doing, effecting, producing. -2 (Ved.) Clever, skilled; रथं न दस्रा करणा समिन्वथः Rv.1.119.7. -णः 1 (Ved.) An assistant. यमस्य करणः Av.6.46.2. -2 A man of a mixed tribe. -3 A writer, जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप Mb.1.115.43; Ms.10.22. -4 A child. cf. ...... करणः शिशौ । शूद्राविशोः सुतेऽपि स्यात् Nm. -णम् 1 Doing, performing, accomplishing, effecting; परहित˚, संध्या˚, प्रिय˚ &c. -2 Act, action. -3 Religious action; Y.1.251. -4 Business, trade. -5 An organ of sense; वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् R.8.38,42; पटुकरणैः प्राणिभिः Me.5; R.14.50. -6 The body; उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया Ku.4.5. -7 An instrument or means of an action, न तस्य कार्यं करणं न विद्यते Śvet.6.8; करणं च पृथग्विधम् Bg.18.14.18.

11. च - अव्ययम् and 

12. पृथग्विधम् - पृथग्विध वि. अत्र नपुं. 1’1 / पृथग्विध a. of different kinds, diverse, various.

13. विविधा: - विविध manifold वि. अत्र स्त्री. 1’3 / 

14. पृथक् - अव्ययम् / पृथक् ind. 1 Severally, separately, singly; शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg.1.18; Ms.3.26;7.57. -2 Different, separate, distinct

15. चेष्टा: - चेष्टा स्त्री. 1’3 / चेष्टा [चेष्ट्-अङ्] 1 Motion, movement; संरुद्धचेष्टस्य R.2.43; किमस्माकं स्वामिचेष्टानिरूपणेन H.3; Māl.5.7. -2 Gesture, action; चेष्टया भाषणेन च नेत्रवक्त्रविकारैश्च लक्ष्यतेऽ न्तर्गतं मनः Ms.8.26. -3 Effort, exertion.

16. दैवम् - दैव वि. अत्र नपुं. 1’1 / दैव a. (-वी f.) [देवादागतः अण्] 1 Relating to gods, caused by or coming from gods, divine, celestial; संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः Kāv.1.33; दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् R.1.60; Y.2.235; Bg.4.25;9.13;16.3; Ms.3.75. -2 Royal; दैवी वाग्यस्य नाभवत् Rāj. T.5.206. -3 Depending on fate, fatal. -4 Possessing the quality of सत्त्व. -वः 1 (i. e. विवाहः) One of the eight forms of marriage, that in which the daughter is given away at a sacrifice to the officiating priest; यज्ञस्य ऋत्विजे दैवः Y.1.59 (for the eight forms of marriage see उद्वाह or Ms.3.21). -2 A worshipper of god (देवभक्त); दैवान् सर्वे गुणवन्तो भवन्ति Mb. 12.158.35. -वम् 1 Fate, destiny, luck, fortune; पूर्वजन्म- कृतं कर्म तद्दैवमिति कथ्यते H. दैवमविद्वांसः प्रमाणयन्ति Mu.3; विना पुरुषकारेण दैवमत्र न सिध्यति 'God helps those who help themselves'; दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt.1.361. (दैवात् by chance, luckily, accidentally.) 

17. एव - अव्ययम् only

18. अत्र - अव्ययम् here

19. पञ्चमम् - पञ्चम fifth वि. अत्र नपुं. 1’1 / 

एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध  

20. एतानि - एतद् सर्व. अत्र नपुं. 2’3 /

21. पञ्च - पञ्चन् संख्या-वि.अत्र नपुं. 2’3 /

22. कारणानि - कारण नपुं. 2’3 / कारणम् [कृ-णिच् ल्युट्] 1 A cause, reason; कारणकोपाः कुटुम्बिन्यः M.1.18; R.1.74; Bg.13.21; oft. with loc. of the effect; Bh.2.84. -2 Ground, motive, object; प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् Rām.2.73. 12. किं पुनः कारणम् Mbh.; Y.2.203; Ms.8.347; कारणमानुषीं तनुम् R.16.22. -3 An instrument, means; गर्भस्रावे मासतुल्या निशाः शुद्धेस्तु कारणम् Y.3.20,65. -4 (In Nyāya phil.) A cause, that which is invariably antecedent to some product and is not otherwise constituted; or, according to Mill, 'the antecedent or concurrence of antecedents on which the effect is invariably and unconditionally consequent'; according to Naiyāyikas it is of three kinds; (1) समवायि (intimate or inherent); as threads in the case of cloth; (2) असमवायि (non-intimate or non-inherent), as the conjunction of the threads in the case of cloth; (3) निमित्त (instrumental) as the weaver's loom. -5 The generative cause, creator, father; Ku.5.81. -6 An element, elementary matter; Y.3.148; Bg.18. 13. 

23. मे - अस्मद् सर्व. अत्र 6’1 / 

24. निबोध - निबुध्-धातोः लोटि म.पु. एक. / बुध् बुधँ अवगमने भ्वादिः ०१.०९९४ परस्मैपदी सकर्मकः / निबुध् 1 P. 1 To know, understand, learn; निबोध साधो तव चेत् कुतूहलम् Ku.5.52;3.14; Ms.1.68; Y.1.2. -2 To regard or consider as, deem. -3 To listen or attend to.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

महाबाहो सर्वकर्मणाम् सिद्धये साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि O mighty-armed one, for the accomplishment of all actions, these are five factors spoken of in the enumerative philosophy 

अधिष्ठानम् तथा कर्ता करणम् च पृथग्विधम् विविधा: च पृथक् चेष्टा: दैवं च एव अत्र पञ्चमम् - the location, the doer, variety of tools and materials, variety of activities and providential concurrence 

एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध - take from Me these to be the five factors 

छन्दोविश्लेषणम् 

पञ्चैतानि महाबाहो (८ अक्षराणि) “महाबा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कारणानि निबोध मे (८ अक्षराणि) “निबोध” एतेषां मात्राः १-२-१ 

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि (८ अक्षराणि) “न्ते प्रोक्ता” एतेषां मात्राः २-१-१ 

सिद्धये सर्वकर्मणाम् (८ अक्षराणि) “र्वकर्म” एतेषां मात्राः १-२-१ 

तृतीये पादे अपवादः अन्यथा अस्मिन् (१८- १३) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

अधिष्ठानं तथा कर्ता (८ अक्षराणि) “तथा क(र्ता)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

करणं च पृथग्विधम् (८ अक्षराणि) “पृथग्वि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

विविधाश्च पृथक्चेष्टा (८ अक्षराणि) “पृथक्चे” एतेषां मात्राः १-२-२ 

दैवं चैवात्र पञ्चमम् (८ अक्षराणि) “त्र पञ्च” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८- १४) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) For both the component words कृत and अन्त: in कृतान्त:, there is quite exhaustive detailing in Apte’s dictionary. 

श्रीमच्छङ्कराचार्यः states कृतम् to mean कर्म and its culmination कर्मान्तः as  कृतान्तः. Then quoting सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते (गीता 4’33) states कर्मान्तः i.e. सर्वकर्मणां निवृत्ति: dissolution of all कर्माणि happens आत्मज्ञाने सञ्जाते on attaining self-realisation. In वेदान्तम् the philosophical scripture known as सांख्यम्, for सर्वकर्मणां सिद्धये निष्पत्त्यर्थं (He takes सिद्धिः to be meaning निष्पत्तिः dissolution) since आत्मज्ञानम् is where सर्वकर्माणि dissolve, one needs निर्वर्तकानि the dissolvers, the means कारणानि, which are five, as enumerated प्रोक्तानि कथितानि in सांख्यम्. 

All this delineation by श्रीमच्छङ्कराचार्यः sounds philosophical, maybe because ‘once a philosopher, always a philosopher’. 

(२) For simpler interpretation I would take सिद्धिः to mean accomplishment, कर्मणां सिद्धिः accomplishment of tasks, सर्वकर्मणां सिद्धिः, accomplishment of all tasks, rather, accomplishment of any task.

सर्वकर्मणां सिद्धये for accomplishment of all tasks एतानि पञ्च कारणानि there are five means needed. 

(३) Since accomplishment of tasks is ‘management’, these two verses connote oldest ever mention of ‘management thought’. By interpretation of कृतान्ते as towards the end of कृतयुगम् which was followed by त्रेतायुगम् then द्वापारयुगम् and now कलियुगम्, antiquity of this management thought, towards the end of कृतयुगम्  goes back to (1,296,000+864,000=) 2,160,000 years by putting together त्रेतायुगम् and द्वापारयुगम्. One may or may not accept this number 2,160,000 years, but one should accept the antiquity of this mention of ‘management thought’.

(४) It mentions five elements essential for accomplishment of any task - अधिष्ठानम् location कर्ता the doer करणम् च पृथग्विधम् variety of tools and materials विविधा: च पृथक् चेष्टा: variety of activities and energies for them दैवं च एव also providential coincidence.  

(५) In 1989 I delivered a lecture on ‘Management Challenges in theThird Millenium’. To present my prediction, that too for a wide span of one thousand years, I resorted to statistical extrapolation. For a valid statistical extrapolation, I was looking for a mention of ‘management thought’ as old as possible. I contended and contend even today that these verses fit the bill. 

Then I referred to the four ‘factors of production’ in classical theory economics - Land, Labour, Capital, Organisation. 

Then in modern management they speak of 6 Ms - Men, Machines, Materials, Methods, Money, Markets. 

Isn’t there a beautiful one-to-one correspondence among these ? 

(६) One must grant however that the factor दैवम् providential coincidence, rather, coincidence only ‘somewhat’ corresponds to the factor Organisation among the factors of production. 

It can be taken to correspond to the word ‘management’ and not to any specific M of the 6 Ms. 

If we grant that the highest technological achievement of modern management is the launching of artificial satellites, there have been failures, some of them ghastly fatal. 

Whatever be the reports of Failure Analysis, a simple explanation of all failures would be ‘providential’ दैवम्, the failures were destined to happen, in the manner of saying ‘God willing’, or “inshah Allah” as the Muslims would say.  

Note that events such as heavy rain, strong winds, high or low temperatures or extreme weather can also jeopardize a rocket launch. There are also meteor showers and meteor storms in outer space. 

All these events are of course दैवी. So, one must acknowledge and grant दैवं चैवात्र पञ्चमम् to be an important and essential factor in management, unto सर्वकर्मणां सिद्धये accomplishment of tasks.

YouTube video https://youtu.be/nsb1LQdkG_8                                       

॥ शुभमस्तु ॥  

================ 

गीताभ्यासे १८’१५ शरीरवाङ्मनोभिर्यत्           

==================

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

पदच्छेदैः - शरीरवाङ्मनोभि: यत् कर्म प्रारभते नरः ।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८-१५॥

पदच्छेदैः - न्याय्यम् वा विपरीतम् वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥ १८-१५॥

अन्वय: - नरः शरीरवाङ्मनोभि: यत् न्याय्यम् वा विपरीतम् वा कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः (भवन्ति)

शब्दाभ्यासा: 

1. नरः - नर पुं. 1’1 / नरः [नॄ-नये-अच्] 1 A man, male person; संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् । समुद्रमिव दुर्धर्षं नृपं भाग्यमतः परम् ॥ H. Pr.5

2. शरीरवाङ्मनोभि: - शरीरवाङ्मनस् नपुं. 3’3 / शरीरं च वाक् च मनः च शरीरवाङ्मनांसि (इतरेतर-द्वन्द्वः)/ 

1. शरीरम् - शरीर body नपुं. 1’1 / 

2. वाक् - वाच् speech स्त्री. 1’1 / 

3. मनः - मनस् mind नपुं. 1’1 / 

3. यत् - सर्व. अत्र नपुं. 2’1 /  

4. न्याय्यम् - न्याय्य वि. अत्र नपुं. 2’1 / न्याय्य a. [(नि+आङ्+अय्)-ण्यत्,  न्यायादनपेतः यत्] 1 Just, proper, right, equitable, suitable, fit; न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः Bh.2.83; शरीरवाङ्मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ Bg.18.15

5. वा - अव्ययम् or 

6. विपरीतम् - विपरीत वि. अत्र नपुं. 2’1 / विपरी (वि+परि+इ)-धातोः क्त-वि. / विपरीत a. 1 Reversed, inverted. -2 Contrary, opposite, reverse, inverse; राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः R.2.53. -3 Wrong, contrary to rule. -4 False, untrue; विपरी- तार्थविदो हि योषितः Bv.2.177. -5 Unfavourable, adverse. -6 Cross, acting in an opposite manner; विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः Rām.2.21.3. -7 Disagreeable, inauspicious.

7. कर्म - कर्मन् नपुं. 2’1 / [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 

1. Action, work, deed. 

2. Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. 

3. Business, office, duty; संप्रति विषवैद्यानां कर्म M.4. 

8. प्रारभते - प्रारभ्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / प्रारभ् 1 Ā. To begin, commence; प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः Bh.2.27

9. तस्य - तत् सर्व. अत्र नपुं. 6’1 / 

10. एते - एतद् सर्व. अत्र पुं. 1’3 / 

11. पञ्च - पञ्चन् five संख्या-वि. अत्र पुं. 1’3 / 

12. हेतवः - हेतु पुं. 1’3 / हेतुः [हि-तुन् Uṇ.1.73] 

1. Cause, reason, object, motive; इति हेतुस्तदुद्भवे K. P.1; Māl.1.23; R.1.10; नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतोः Me.25; Ś.3.12. 

2. Source, origin; स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R.1.24 'authors of their being'. 

3. A means or instrument. 

13.  भवन्ति - भू-धातोः लटि प्र.पु. बहु. / भू 1 P. (rarely Ā.) (भवति, बभूव, अभूत्, भविष्यति, भवितुम्, भूत) 

1. To be, become; कथमेवं भवेन्नाम; अस्याः किमभवत् Māl.9.29 'what has become her fate', 'what has become of her' U.3.27; यद्भावि तद्भवतु U.3 'come what may'; so दुःखितो भवति, हृष्टो भवति &c. 

2. To be born or produced; यदपत्यं भवेदस्याम् Ms.9.127; भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति Mk.1.13. 

3. To spring or proceed from, arise; क्रोधाद् भवति संमोहः Bg.2.63;14.17. 

4. To happen, take place, occur; नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन Ms.8.351; यदि संशयो भवेत् &c. 

5. To live, exist; अभूदभूतपूर्वः ... राजा चिन्तामणिर्नाम Vās.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

नरः शरीरवाङ्मनोभि: यत् न्याय्यम् वा विपरीतम् वा कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः (भवन्ति) - Whatever action is undertaken with the body, speech or the mind, whether it is lawful or otherwise, its factors are these five.

छन्दोविश्लेषणम् 

शरीरवाङ्मनोभिर्यत् (८ अक्षराणि) “मनोभि(र्य)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कर्म प्रारभते नरः (८ अक्षराणि) “भते न” एतेषां मात्राः १-२-१ 

न्याय्यं वा विपरीतं वा (८ अक्षराणि) “परीतं” एतेषां मात्राः १-२-२ 

पञ्चैते तस्य हेतवः (८ अक्षराणि) “स्य हेत” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१५) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः । 

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) The five factors 

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८-१४॥

were mentioned as पञ्चैतानि कारणानि in (18-13). Here in (18-15) they are mentioned as एते पञ्च हेतवः. So, the words कारणानि and हेतवः are synonyms. 

(२) How analytically perfect this phrase शरीरवाङ्मनोभि: is. Human activity manifests with only these three means.

(३) The phrase also brings to mind a सुभाषितम् #७९ in नीतिशतकम् by भर्तृहरिः 

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्- 

त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः । 

परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यम् 

निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ।। 

Note, मनसि वचसि काये in thought, word and deed is exactly शरीरवाङ्मनोभि:.   

The सुभाषितम् lauds the saintly persons, whose mind speech and body all are full of only the blissful, benevolent nectar, who shower their love and benevolence across all the three worlds, who eulogise even the modicum of goodness of others while whole-heartedly nourish those goodnesses within themselves. 

(४) The phrase शरीरवाङ्मनोभि: is implicit also in the threefold detailing of austerities as शारीरम् तप:, वाङ्मयम् तप: and मानसम् तपः in 

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १७-१४॥

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १७-१५॥

मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १७-१६॥

(५) Practising शारीरम् तप:, वाङ्मयम् तप: and मानसम् तपः is fairly the same as practising अष्टाङ्गयोगः comprising यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि (योगसूत्रम् 2-29)

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा: यमाः (योगसूत्रम् 2-30)

शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः (योगसूत्रम् 2-32)

स्थिरसुखम् आसनम् (योगसूत्रम् 2-46)

श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः (योगसूत्रम् 2-49) 

स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः (योगसूत्रम् 2-54) 

देशबन्धश्चित्तस्य धारणा (योगसूत्रम् 3-1) 

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ((योगसूत्रम् 3-2) 

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः (योगसूत्रम् 3-3) 

(६) Practising शारीरम् तप:, वाङ्मयम् तप: and मानसम् तपः is also same as 

• cultivating virtuosity दैवी सम्पत् (श्लोक: 16-3) and 

• acquiring ज्ञानम् (श्लोक: 13-11), rather, practising ज्ञानयोगः, 

• or same as truthfully practising ब्रह्मकर्म (श्लोक: 18-42), 

• truthfully practising क्षात्रकर्म (श्लोक: 18-43), 

• truthfully practising वैश्यकर्म (श्लोक: 18-44), 

• truthfully practising शूद्रकर्म (श्लोक: 18-44), 

(७) Truthfully practising is performing न्याय्यम् कर्म. Doing otherwise is performing विपरीतम् कर्म. But factors are the same five एते पञ्च हेतवः.  

YouTube video https://youtu.be/xDioS4Phttc                                        

॥ शुभमस्तु ॥  

================  

गीताभ्यासे १८’१६ तत्रैवं सति कर्तारम्           

==================

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

पदच्छेदैः - तत्र एवम् सति कर्तारम् आत्मानम् केवलम् तु यः ।

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥१८-१६॥

पदच्छेदैः - पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न स: पश्यति दुर्मतिः ॥१८-१६॥

अन्वय: -  तत्र एवम् सति यः तु अकृतबुद्धित्वात् केवलम् आत्मानम् कर्तारम् पश्यति स: दुर्मतिः न पश्यति 

शब्दाभ्यासा:  

1. तत्र - अव्ययम् there 

2. एवम् - अव्ययम् like this 

3. सति - अस्-धातोः शतृ-वि. सत् / अत्र नपुं. 7’1 / 

4. यः - यद् सर्व. अत्र पुं. 1’1 / 

5. तु - अव्ययम् however 

6. अकृतबुद्धित्वात् - अकृतबुद्धित्व नपुं. 5’1 / न कृतम् अकृतम् (नञ्-तत्पुरुषः) / अकृतम् इति बुद्धिः अकृतबुद्धि: /  

1. अकृत - अकृत a. [कृ-कर्मणि क्तः, न. त.] 

1. Not done, undone, unperformed; सर्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीत् Ms.8.168; कृतं चाप्यकृतं भवेत् 8.117. 

2. Wrongly or differently done; कृताकृतावेक्षणादौ ब्रह्मा ऋत्विङ् नियुज्यते इति याज्ञिकाः. 

3. Incomplete, not ready (as food); अकृतं च कृतात्क्षेत्रात् (अदोषवत्) Ms.10.144. not cultivated (अनुप्तशस्यम् Kull.); कृतान्नं चाकृता- न्नेन (निर्मातव्यम्) 10.94 (सिद्धान्नं चामान्नेन Kull.) 

2. बुद्धि: - f. [बुध्-क्तिन्] 

1. Perception, comprehension. 

2. Intellect, understanding, intelligence, talent; तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः Śi.2.109; शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः R.1.19. 

3. Information, knowledge; बुद्धिर्यस्य बलं तस्य H.2.122 'knowledge is power'; P.I.4.52. 

4. Discrimination, judgement, discernment; विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः Rām.1.7.17. 

5. Mind; मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः M.1.2; so कृपण˚, पाप˚ &c. 

3. अकृतबुद्धि: - a. ignorant; पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः Bg.18.16 through unrefined understanding. 

7. केवलम् - केवल वि. अत्र पुं. 2’1 / केवल a. [केव् सेवने वृषा˚ कल] Alone, mere, sole, only, isolated; स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान् गुणानपि R.8.5; न केवलानां पयसां प्रसूति- मवेहि मां कामदुघां प्रसन्नाम् 2.63;15.1; Ku.2.34.  

8. आत्मानम् - आत्मन् self पुं. 2’1 /  

9. कर्तारम् - कर्तृ doer वि. अत्र पुं. 2’1 / 

10. पश्यति - दृश्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / दृश् 1 P. (पश्यति, ददर्श, अदर्शत्, अद्राक्षीत्, द्रक्ष्यति, दृष्टुम्, दृष्ट) 

1. To see, look at, observe, view, behold, perceive; द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् Me.10,19; R.3.42. 

2. To look upon, regard, consider; आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः Chāṇ 5; Pt.1.58. 

3. To visit, wait or call upon; प्रत्युद्ययौ मुनिं द्रष्टुं ब्रह्माणमिव वासवः Rām. 

4. To perceive with the mind, learn, know, understand; एवमाचरतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् Ms.1.110;12.23. 

5. To inspect, discover. 

6. To search, investigate, examine, decide; कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम् Y.1.327;2.305. 

11. स: - तत् सर्व. पुं. 1’1 / 

12. दुर्मतिः - दुर्मति वि. अत्र पुं. 1’1 / दुष्टा मतिः यस्य सः दुर्मतिः (बहुव्रीहिः) 

1. दुष्टा - दुष्-धातोः क्त-वि. दुष्ट / अत्र स्त्री> 1’1 / दुष्ट p. p. [दुष्-क्त] 

1. Spoiled, damaged, injured, ruined. 

2.  Defiled, tainted, violated, sullied. 

3. Depraved, corrupted. 

4. Vicious, wicked; as दुष्टवृषः; वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभः H.1.117. 

5. Guilty, culpable. 

6. Low, vile. 

7. Faulty or defective, as a हेतु in logic. 

8. Painful. 

9. Worthless, 

2. मतिः - मति स्त्री. 1’1 / मतिः f. [मन् भावे क्तिन्] 

1. Intellect, understanding, sense, knowledge, judgment; मतिरेव बलाद्गरीयसी H.2.86; अल्पविषया मतिः R.1.2. 

2. Mind, heart; मम तु मतिर्न मनागपैतु धर्मात् Bv.4.26; so दुर्मति, सुमति. 

3.  Thought idea, belief, opinion, notion, supposition, impression, view; ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम Bg.18.78; विधिरहो बलवानिति मे मतिः Bh.2.98; Pt.2.19. 

13. न - अव्ययम् no, not  

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

तत्र एवम् सति यः तु अकृतबुद्धित्वात् केवलम् आत्मानम् कर्तारम् पश्यति स: दुर्मतिः न पश्यति - this being so, whosoever views himself as the sole doer, due to his imperfect intellect - he, the defective-minded one, does not view [things rightly].

छन्दोविश्लेषणम् 

तत्रैवं सति कर्तारम् (८ अक्षराणि) “ति कर्ता” एतेषां मात्राः १-२-२ 

आत्मानं केवलं तु यः (८ अक्षराणि) “वलं तु” एतेषां मात्राः १-२-१ 

पश्यत्यकृतबुद्धित्वात् (८ अक्षराणि) “तबुद्धि(त्वा)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

न स पश्यति दुर्मतिः (८ अक्षराणि) “ति दुर्म” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१६) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) The phrase तत्र एवम् सति has inherent a continuation of the thoughts in the previous verses 

• तस्य एते पञ्च हेतवः its factors are these five (18-15) 

• which five ? अधिष्ठानम् तथा कर्ता करणम् च पृथग्विधम् विविधा: च पृथक् चेष्टा: दैवं च एव अत्र पञ्चमम् - the location, the doer, variety of tools and materials, variety of activities and providential concurrence (18-14) 

• तस्य its (?) of what ? सर्वकर्मणाम् सिद्धये for the accomplishment of all actions (18-13).

(२) अकृतबुद्धित्व is of the कर्ता and can be taken to also mean having disregard unto the contribution of other factors, other four factors अधिष्ठानम् तथा करणम् च पृथग्विधम् विविधा: च पृथक् चेष्टा: दैवं च the location, variety of tools and materials, variety of activities and energies, and providential concurrence. The disregard, non-recognition can be taken to mean also ungratefulness कृतघ्नता. 

(३) The disregard, non-recognition अकृतबुद्धित्व has inherent egotism अहङ्कारः. 

(४) The disregard, non-recognition अकृतबुद्धित्व ungratefulness कृतघ्नता egotism अहङ्कारः together become दुर्मतिः defective-mind. 

(५) The effect of दुर्मतिः defective-mind is not just स: न पश्यति does not view [things rightly]. अकृतबुद्धित्व दुर्मतिः is basically सम्मोहः delusion, which leads to सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२-६३॥from delusion loss of memory; from loss of memory the destruction of discrimination; from the destruction of discrimination he perishes

(६) That is why we have to beware of the disregard, non-recognition अकृतबुद्धित्व ungratefulness कृतघ्नता egotism अहङ्कारः together becoming दुर्मतिः defective mind. 

(७) Instead of being स: न पश्यति does not view [things rightly], we have to become स: पश्यति does view [things rightly]. We must recognise and acknowledge the contributions and importance of all factors. In the negative statement स: न पश्यति there is a very important positive message. 

YouTube video https://youtu.be/1fZ2RGZYsoU                                         

॥ शुभमस्तु ॥  

================ 

गीताभ्यासे १८’१७ यस्य नाहङ्कृतो भावो              

==================

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

पदच्छेदैः - यस्य न अहङ्कृत: भाव: बुद्धि: यस्य न लिप्यते ।

हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८-१७॥

पदच्छेदैः - हत्वा अपि स: इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥ १८-१७॥

अन्वय: - यस्य अहङ्कृत: भाव: न (भवति) यस्य बुद्धि: न लिप्यते स: इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति न निबध्यते 

शब्दाभ्यासा: 

1. यस्य - यत् सर्व. अत्र पुं. 6’1 / 

2. अहङ्कृत: - अहङ्कृत् वि. अत्र पुं. 6’1 / अहम्+ कृत् अहङ्कृत् / 

1. अहम् - अस्मद् सर्व. 1’1 / 

2. कृत् a. [कृ-क्विप्] (Generally at the end of comp.) Accomplisher, doer, maker, performer, manufacturer, composer &c.; पाप˚, पुण्य˚, प्रतिमा˚ &c. -m. 1 A class of affixes used to form derivatives (nouns, adjectives &c.) from roots.

3. अहङ्कृत् a. 1 egotistic; यस्य नाहंकृतो भावः Bg.18.17. 

3. भाव: - भाव पुं. 1’1 / भावः bhāvaḥ [भू-भावे घञ्] 

1. Being, existing, existence; नासतो विद्यते भावः Bg.2.16. 

2. Becoming, occurring, taking place. 

3. State, condition, state of being; लताभावेन परिणतमस्या रूपम् V.4; U.6.23; so कातरभावः, विवर्णभावः &c. 

4. न  - अव्ययम् no, not / 

5. भवति - भू-धातोः लटि प्र.पु. एक. /  भू 1 P. (rarely Ā.) (भवति, बभूव, अभूत्, भविष्यति, भवितुम्, भूत) 

1. To be, become; कथमेवं भवेन्नाम; अस्याः किमभवत् Māl.9.29 'what has become her fate', 'what has become of her' U.3.27; यद्भावि तद्भवतु U.3 'come what may'; so दुःखितो भवति, हृष्टो भवति &c. 

2. To be born or produced; यदपत्यं भवेदस्याम् Ms.9.127; भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति Mk.1.13. 

3. To spring or proceed from, arise; क्रोधाद् भवति संमोहः Bg.2.63;14.17. 

4. To happen, take place, occur; नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन Ms.8.351; यदि संशयो भवेत् &c. 

5. To live, exist; अभूदभूतपूर्वः ... राजा चिन्तामणिर्नाम Vās.

6. बुद्धि: - बुद्धि स्त्री. 1’1 / बुद्धिः f. [बुध्-क्तिन्] 

1. Perception, comprehension. 

2. Intellect, understanding, intelligence, talent; तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः Śi.2.109; शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः R.1.19.

7. लिप्यते - लिप्-धातोः कर्मणि लिट् प्र.पु. एक. / लिप् lip 6 U. (लिम्पति-ते, लिप्त) 

1. To anoint, smear, besmear; लिम्पतीव तमोऽङ्गानि Mk.1.34.

2. To cover, overspread; plaster; लिप्तेषु भासा गृहदेहलीनाम् Śi.3.48. 

3. To stain, pollute, defile, taint, contaminate; यः करोति स लिप्यते Pt.4.64; न मां कर्माणि लिम्पन्ति Bg.4.14;18.17; Ms.10.106. 

8. स: - तत् सर्व. अत्र पुं. 1’1 / 

9. इमान् - इदम् सर्व. अत्र पुं. 2’3 / 

10. लोकान् - लोक पुं. 2’3 / लोकः [लोक्यतेऽसौ लोक्-घञ्] The people or subjects (opp. the king); स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः Ś.5.7; R.4.8.

11. हत्वा - हन्-धातोः क्त्वान्तम् / हन् 2 P. (हन्ति, जघान, अवधीत्, अवधिष्ट-अहत; हनिष्यति, हन्तुम्; हत; pass. हन्यते; caus. घातयति-ते); desid. जिघांसति) / To kill, slay, destroy, strike down; त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः U.2.15; हतमपि च हन्त्येव मदनः Bh.3.18. 

12. अपि - अव्ययम् also 

13. हन्ति - हन्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / हन् 2 P. (हन्ति, जघान, अवधीत्, अवधिष्ट-अहत; हनिष्यति, हन्तुम्; हत; pass. हन्यते; caus. घातयति-ते); desid. जिघांसति) / To kill, slay, destroy, strike down; त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः U.2.15; हतमपि च हन्त्येव मदनः Bh.3.18. 

14. निबध्यते - निबन्ध्-धातोः कर्मणि लटि प्र.पु. एक. / निबन्ध् 9 P. To bind, tie, fasten, chain, fetter; आत्मवन्तं न कर्माणि निबन्ध्नन्ति धनंजय Bg.4.41;9.9;14.7; 18.17; Ms.6.14; Ku.5.10. 

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

यस्य अहङ्कृत: भाव: न (भवति) यस्य बुद्धि: न लिप्यते He who is free from the notion 'I am the doer,' and whose intellect is not tainted 

स: इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति न निबध्यते - he slays not, though he slays all these men, nor is he bound.

छन्दोविश्लेषणम् 

यस्य नाहङ्कृतो भावो (८ अक्षराणि) “कृतो भा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

बुद्धिर्यस्य न लिप्यते (८ अक्षराणि) “न लिप्य” एतेषां मात्राः १-२-१ 

हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान् (८ अक्षराणि) “इमाँल्लो” एतेषां मात्राः १-२-२

न हन्ति न निबध्यते (८ अक्षराणि) “निबध्य” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१७) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) The phrase यस्य बुद्धि: न लिप्यते is in passive voice. To transform it to active voice, one needs to guess the subject word. As such the state of intellect being anointed is the state of delusion संमोहः. So, in active voice we can say संमोहः यस्य बुद्धिं न लिम्पति delusion does not afflict his intellect. 

(२) Likewise the phrase स: न निबध्यते is also in passive voice. To transform it to active voice, one needs to guess the subject word. Earlier there is इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते (४-१४). Here also we can repeat that, because निबध्यते and बध्यते are synonymous. So, in active voice कर्माणि तं न निबध्नन्ति 

(३) This logically leads to स: इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति he slays not, though he slays all these men. The act of slaying does not become his act, he is only the agent in the execution of divine will. मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् (११-३३) “I have slain them all already. You be but an excuse.”

(४) स: इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति “he slays not, though he slays all these men” is not a license to kill. There is no murderous intent in his killing. Rather, he has no intent of his own. His perception भाव: is अहङ्कृत: न, devoid of any selfsame thought. Rather he is युक्त: and तत्त्ववित्, he contends मन्येत that नैव किञ्चित्करोमीति (५-८) I do nothing. 

(५) Abraham Lincoln also called the Civil War “God’s will”. His quote “With malice toward none with charity for all with firmness in the right as God gives us to see the right let us strive on to finish the work we are in..” underscores his faith that the Civil War was all God’s will. Himself had ‘malice toward none’. Lincoln’s address exemplifies the import of this श्लोक:. 

YouTube video https://youtu.be/s12W3jcO8lo                                           

॥ शुभमस्तु ॥  

================ 

गीताभ्यासे १८’१८ ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता + १८’१९ ज्ञानं कर्म च कर्ता च          

==================

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

पदच्छेदैः - ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८-१८॥

पदच्छेदैः - करणम् कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८-१८॥

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

पदच्छेदैः - ज्ञानम् कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः ।

प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८-१९॥

पदच्छेदैः - प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् श्रुणु तानि अपि ॥ १८-१९॥

अन्वयाः - कर्मचोदना ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता (इति) त्रिविधा (भवति) | कर्मसङ्ग्रहः करणम् कर्म कर्ता इति त्रिविधः (भवति) | 

ज्ञानम् कर्म च कर्ता च गुणभेदतः यथावत् त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते तानि अपि श्रुणु 

शब्दाभ्यासा: 

1. कर्मचोदना - स्त्री. 1’1 / कर्मणः चोदना कर्मचोदना (षष्ठी-तत्पुरुषः) 

1. कर्मणः - कर्मन् नपुं. 6’1 / [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 

1. Action, work, deed. 

2. Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. 

2. चोदना - स्त्री. 1’1 / चोदना 

1. Sending, directing, throwing. 

2. Urging or driving onward; ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना Bg. 

3. Prompting, inciting, encouraging, inspiration. .

2. ज्ञानम् - ज्ञान नपुं. 1’1 / ज्ञानम् [ज्ञा-भावे ल्युट्] 

1. Knowing, understanding, becoming acquainted with, proficiency; सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानम् Māl.1.7. 

2. Knowledge, learning; तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञानेन शुध्यति Mb.12.204.2; बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति Ms.5.109; ज्ञाने मौनं क्षमा शत्रौ R.1.22. 

3. Consciousness, cognizance, knowledge; ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि Ms.8.288 knowingly or unknowingly, consciously or unconsciously. 

3. ज्ञेयम् - ज्ञेय वि. अत्र नपुं. 1’1 / ज्ञेय pot. p. [ज्ञा कर्मणि यत्] To be investigated, or learnt or understood.

4. परिज्ञाता - परिज्ञातृ वि. अत्र पुं. 1’1 / परि comprehensively / ज्ञाता, त्रि, (ज्ञा + तृच् ।) ज्ञानशीलः । तत्पर्य्यायः । विदुरः २ बिन्दुः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ३० ॥ विदितः ४ ज्ञानसमन्वितः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥

5. इति - अव्ययम् / इति ind. 1 this particle is most generally used to report the very words spoken or supposed to be spoken by some one, as represented by quotation marks in English. The speech reported may be (1) a single word used merely to express what the form of the word is, when it is used as it is (शब्दस्वरूपद्योतक); कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् Rāmarakṣā. अत एव गवित्याह Bhartṛi.; (2) or a substantive, which must be put in the nominative case when its meaning is to be indicated (प्रतिपदिकार्थद्योतक); दिलीप इति राजेन्दुः R.1.12; sometimes with acc. कैवर्तमिति यं प्राहुः Ms.10.34.; Bg.6.2; (3) or a whole sentence when इति is merely used at the end of that sentence; (वाक्यार्थद्योतक); तयोर्मुनिकुमारयोरन्यतरः कथयति अक्षमालामुपयचितुमागतोऽस्मीति K.151. -2 Besides this general sense इति has the following senses:-- (a) Cause, as expressed by 'because', 'since', 'on the ground that', in English; वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि U.; पुराणमित्येव न साधु सर्वम् M.1.2, oft. with किम् q. v. (b) Purpose or motive, as expressed by 'that', 'in order that' शरीरस्य विनाशो मा भूदिति मयेदमुत्क्षिप्य समानीतम् K.320; R.1.37. (c) Thus, to mark the conclusion (opp. अथ); इति प्रथमोऽङ्कः thus or here ends the first Act. (d) It is often used to include under one head a number of separate objects grouped together; पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि T. S. 

6. त्रिविधा - त्रिविध वि. अत्र स्त्री. 1’1 / त्रिविध a. of three kinds, three-fold. 

7. भवति - भू-धातोः लटि प्र.पु. एक./ भू 1 P. (rarely Ā.) (भवति, बभूव, अभूत्, भविष्यति, भवितुम्, भूत) 

1. To be, become; कथमेवं भवेन्नाम; अस्याः किमभवत् Māl.9.29 'what has become her fate', 'what has become of her' U.3.27; यद्भावि तद्भवतु U.3 'come what may'; so दुःखितो भवति, हृष्टो भवति &c. 

2. To be born or produced; यदपत्यं भवेदस्याम् Ms.9.127; भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति Mk.1.13. 

3. To spring or proceed from, arise; क्रोधाद् भवति संमोहः Bg.2.63;14.17. 

4. To happen, take place, occur; नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन Ms.8.351; यदि संशयो भवेत् &c. 

5. To live, exist; अभूदभूतपूर्वः ... राजा चिन्तामणिर्नाम Vās.

8. कर्मसङ्ग्रहः - कर्मसङ्ग्रह पुं. 1’1 / कर्मणः सङ्ग्रहः कर्मसङ्ग्रहः (षष्ठी-तत्पुरुषः) 

1. सङ्ग्रहः - सङ्ग्रह पुं. 1’1 / संग्रहः 1 Seizing, grasping; taking; प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्नि- मकरोत् पाणिसंग्रहम् Rām.7.12.20. -2 Clenching the fist, grasp, grip. -3 Reception, admission. -4 Guarding, protection; तथा ग्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्रस्य संग्रहम् Ms.7.114. -5 Favouring, propitiating, entertaining, supporting; धनैः कार्योऽस्य संग्रहः Ms.3.138;8.311. -6 Storing, accumulation, gathering, collecting; स्वधासंग्रहतत्पराः R.1.66; तैः कृतप्रकृतिसंग्रहैः 19.55;17.60. -7 Governing, restraining, controlling; एव वै परमो योगो मनसः संग्रहः स्मृतः Bhāg.11.20.21. -8 Conglomeration. -9 Conjunction. -10 Agglomeration (a kind of संयोग). -11 Inclusion, comprehension. -12 Compilation. -13 Epitome, summary, abridgment, compendium; संग्रहेण प्रवक्ष्यन्ते Bg.8.11; so तर्कसंग्रहः; मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसंग्रहः Bhāg.11.23.61. -14 Sum, amount, totality; करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः Bg.18.18. 

9. करणम् - करण नपुं. 1’1 / करण a. [कृ-ल्युट्] 1 Making, doing, effecting, producing. -2 (Ved.) Clever, skilled; रथं न दस्रा करणा समिन्वथः Rv.1.119.7. -णः 1 (Ved.) An assistant. यमस्य करणः Av.6.46.2. -2 A man of a mixed tribe. -3 A writer, जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप Mb.1.115.43; Ms.10.22. -4 A child. cf. ...... करणः शिशौ । शूद्राविशोः सुतेऽपि स्यात् Nm. -णम् 1 Doing, performing, accomplishing, effecting; परहित˚, संध्या˚, प्रिय˚ &c. -2 Act, action. -3 Religious action; Y.1.251. -4 Business, trade. -5 An organ of sense; वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् R.8.38,42; पटुकरणैः प्राणिभिः Me.5; R.14.50. -6 The body; उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया Ku.4.5. -7 An instrument or means of an action, न तस्य कार्यं करणं न विद्यते Śvet.6.8; करणं च पृथग्विधम् Bg.18.14.18.

10. कर्म - कर्मन् नपुं. 1’1 / [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 

1. Action, work, deed. 

2. Execution, performance; प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः Rām.5.63.30. 

11. कर्ता - कर्तृ doer वि. अत्र पुं. 1’1 /    

12. गुणभेदतः - गुणभेद पुं. 5’1 / गुणैः भेदः गुणभेद: (तृतीया-तत्पुरुषः) / 

1. गुणैः - गुण पुं. 3’3 / गुणः [गुण्-अच्] 1 A quality (good or bad); सुगुण, दुर्गुण; यदङ्गनारूपसरूपतायाः कञ्चिद्गुणं भेदकमिच्छतीभिः Śi.3.42. 

2. भेदः - भेद पुं. 1’1 / भेदः [भिद् घञ्] 1 Breaking; splitting, cleaving; hitting (as a mark). -2 Rending, tearing. -3 Dividing, separating. -4 Piercing through, perforation. -5 (a) Breach, rupture. (b) Breaking open, bursting; V.2.7. -6 Disturbance, interruption. -7 Division, separation. -8 A chasm, gap, fissure, cleft. -9 A hurt, injury, wound. -10 Difference, distinction; तयोर्न भेदप्रतिपत्तिरस्ति मे Bh.3.99; अगौरवभेदेन Ku.6.12; Bg.18.19,22. रस˚, काल˚ &c.; भेदाभेदयोर्भेदो ग्रहीतव्यः ŚB. on MS.10.6.3.   

3. गुणभेद: - qualitative classification

13. त्रिधा - अव्ययम् ind. In three ways, or in three parts; एकैव मूर्तिर्बिभिदे त्रिधा सा Ku.7.44; ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः Bg.18.19.

14. एव - अव्ययम् only 

15. गुणसङ्ख्याने - गुणसङ्ख्यान नपुं. 7’1 / गुणानां सङ्ख्यानम् गुणसङ्ख्यानम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) / 

1. गुणसंख्यानम् - 'enumeration of the three essential qualities', a term applied to the Sāṅkhya (including the Yoga) system of philosophy; ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसंख्याने Bg.18.19. 

16. प्रोच्यते - प्रवच्-धातोः कर्मणि लटि प्र.पु. एक. / प्रवच् 2 P. 1 To speak, say, address. -2 To tell, relate, announce. -3 To explain. 

17. तानि - तत् सर्व. अत्र नपुं. 2’3 / 

18. अपि - अव्ययम् also 

19. यथावत् - अव्ययम् / यथावत् ind. 1 Duly, properly, rightly; oft. with the force of an adjective; अध्यापिपद् गाधिसुतो यथावत् Bk.2.21; लिपेर्यथावद् ग्रहणेन R.3.28. -2 According to rule or precept, as enjoined by rules; ततो यथावद् विहिताध्वराय R.5.19; Ms.6.1;8.214. -3 Exactly, truly.

20. श्रुणु - श्रु-धातोः लोटि म.पु. एक. / 5 P. (शृणोति, शुश्राव, अश्रौषीत्, श्रोष्यति, श्रोतुम्, श्रुत) 1 To hear, listen to, give ear to; शृणु मे सावशेषं वचः V.2; रुतानि चाश्रोषत षट्पदानाम् Bk.2.10; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् Me.13.102. -2 To learn, study; द्वादशवर्षभिर्व्याकरणं श्रूयते Pt.1. -3 To be attentive, to obey. (इति श्रूयते 'it is so heard', i. e. is enjoined in the scriptures, such is the sacred precept.)

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

कर्मचोदना ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता (इति) त्रिविधा (भवति) | Knowledge, the knowable and the knower form the threefold impulse to action; 

कर्मसङ्ग्रहः करणम् कर्म कर्ता इति त्रिविधः (भवति) | the organ, the action and the agent form the threefold repositories of action.

ज्ञानम् कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते तानि अपि यथावत् श्रुणु The knowledge, the action and the agent are also qualitatively of three kinds as is enumerated and detailed in the learned texts. Let me quote. 

छन्दोविश्लेषणम् 

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता (८ अक्षराणि) “परिज्ञा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्रिविधा कर्मचोदना (८ अक्षराणि) “र्मचोद” एतेषां मात्राः १-२-१ 

करणं कर्म कर्तेति (८ अक्षराणि) “र्म कर्ते” एतेषां मात्राः १-२-२

त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः (८ अक्षराणि) “र्मसङ्ग्र” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१८) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः । 

ज्ञानं कर्म च कर्ता च (८ अक्षराणि) “च कर्ता” एतेषां मात्राः १-२-२ 

त्रिधैव गुणभेदतः (८ अक्षराणि) “णभेद” एतेषां मात्राः १-२-१ 

प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने (८ अक्षराणि) “णसङ्ख्या” एतेषां मात्राः १-२-२

यथावच्छृणु तान्यपि (८ अक्षराणि) “णु तान्य” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-१९) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः । 

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) If there is to be a glossary of Gita, the eight words in (१८-१८) have to be there - ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता कर्मचोदना and करणम् कर्म कर्ता कर्मसङ्ग्रहः.  

(२) One can see a triad in most actions - 

• ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता Knowledge, the knowable and the knower, 

• करणम् कर्म कर्ता the organ, the action and the agent 

• दृष्टिः दृश्यम् द्रष्टा eyesight, scene, seer

• श्रुतिः शब्दः श्रोता Ear, sound, listener 

• भोजनम् भोज्यम् भोक्ता Eating, what is to be eaten, one who eats, rather, consumption, what is to be consumed, the consumer.

(३) The triad ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता Knowledge, the knowable and the knower is stated to be the त्रिविधा कर्मचोदना threefold prompts or motivations for कर्म. 

I am left wondering whether ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता are always the three prompts, are the only three prompts for कर्म. 

As a works manager in a manufacturing unit, I was always intrigued by the same question of कर्मचोदना motivation for कर्म. 

The lion goes hunting for his prey when hungry. Is hunger, the prompt ज्ञानम् ? 

A software engineer may rather burn the night oil to meet the target, lest he would get the pink slip.  Is the fear of the pink slip, the prompt ज्ञानम् ? 

Can hunger, fear be considered as ज्ञानम्-type prompts ? They certainly are not ज्ञेयम्-type or  परिज्ञाता-type prompts.  

What should be the examples of ज्ञेयम्-type and परिज्ञाता-type prompts ?

Thomas Alva Edison kept pursuing the ज्ञेयम् “how to make a light bulb”. 

For spiritual seekers the ज्ञेयम् is the knowledge of the Supreme. Do they also become an example of परिज्ञाता-type prompt ?

I have been looking for convincing examples that ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता are always the three prompts, are the only three prompts for कर्म to happen. 

(४) My experience has been that there are some people who are self-motivated, there are others with whom no motivational schemes work.

Comes to mind a सुभाषितम् in नीतिशतकम् by भर्तृहरिः 

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः

प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । 

विघ्नै: पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः

प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति 

The meaning of the सुभाषितम् is “Thinking of difficulties, lowly ones do not undertake any task, the mediocres give up when faced by difficulties, the best never give up even when facing difficulties again and again.”  

(५) Another word synonymous with कर्मचोदना is प्रवृत्तिः. Antonym of प्रवृत्तिः is निवृत्तिः. See 

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः (१६-७)

Devilish persons do not follow any discretion between indulgence प्रवृत्तिः and desistance निवृत्तिः. 

Are there the same three prompts ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता Knowledge, the knowable and the knower in whatever कर्म the devilish persons do ? 

(६) I am wondering whether there can be a practical validation of the statement कर्मसङ्ग्रहः करणम् कर्म कर्ता इति त्रिविधः (भवति) the organ, the action and the agent form the threefold repositories of action, If I cut an onion with a knife, the effect of that कर्म is there on the onion that it is now cut. There is some effect on the knife the करणम् that there will be some smell of the onion on the knife. But how do I कर्ता become a repository कर्मसङ्ग्रहः of that कर्म ? 

In a verse ऋण वैर हत्या | हें तो न सुटे नेंदितां || Saint Tukaram says one would not get exonerated of enmity, debt or killing unless and until he undergoes their recompense in this birth or any number of births hereafter. This is how a कर्ता becomes a repository कर्मसङ्ग्रहः of कर्म. 

It is said that भीष्मपितामह had to breathe his last on a bed of arrows, because some hundred births earlier, as a porcupine he had shot his spikes at a squirrel. The squirrel had cursed him to suffer a death-bed of arrows. 

(७) How does कर्म itself become a repository कर्मसङ्ग्रहः of कर्म ? I think कर्मसङ्ग्रहः should be taken to mean कर्मफलसङ्ग्रहः. Every कर्म has some result फलम्. अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥१८-१२॥ The फलम् may be अनिष्टमिष्टं मिश्रं च favourable, unfavourable or mixed, say positive, negative, somewhat positive and somewhat negative. कर्मसङ्ग्रहः as कर्मफलसङ्ग्रहः would be a continuous mathematical addition. यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥१८-११॥ One who is कर्मफलत्यागी is त्यागी, does not mean that कर्म has no फलम्. The sum total as at the end of this life carries forward to the next life. 

श्रीकृष्णभगवान् assured न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६-४०॥ No good deed is lost. Saint Tukaram says one would not get exonerated of enmity, debt or killing, All in all कर्मफलसङ्ग्रहः carries forward. 

(८) I am told Christianity does not regard rebirth. In Islam they speak of Qayamat the day of judgement. But it is not known whether the judgement includes rebirth. The judgement has to be favourable or unfavourable. What does the soul get if the judgement is favourable ? What punishment is the soul admonished if the  judgement is unfavourable ? 

The Muslims do speak of Jannat heaven and Jahannam hell. The concepts of heaven and hell are common in all faiths. Arjuna says नरके नियतं (or नरकेऽनियतं) वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ १-४४॥ श्रीकृष्णभगवान् says 

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।

क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १६-१९॥

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।

मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ १६-२०॥

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ १६-२१॥

In Gita there is clear mention of rebirth, rather, reappearance आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन (८-१६) Everything in all worlds including ब्रह्मभुवनम् does experience reappearance. The reappearance may be in any of the 8.4 million species as dictated by कर्मफलसङ्ग्रहः ! There is a difference in the reappearance in a species also. Some dogs will be pets in a rich family. Some dogs will live a life in slums. 

(९) Concepts of piety and sin पापं च पुण्यं च are also common in all faiths. 

(१०) All this is my loud thinking to understand कर्मफलसङ्ग्रहः and its after-effects. The concepts of sin, hell, rebirth in baser species are concepts, which are deterrents so that people will not indulge in ethically wrong behaviour. The concepts of piety, heaven, rebirth towards further spiritual progress  are concepts, which are motivators towards righteous conduct. 

(११) The concepts of rebirth in baser species क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १६-१९॥ or of rebirth towards further spiritual progress शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥६-४१॥ are very clear concepts, the like of which are not there in any other faith. 

YouTube video https://youtu.be/Y-Iwk9OYjaE                                          

॥ शुभमस्तु ॥  

================

गीताभ्यासे १८’२० सर्वभूतेषु येनैकम्  … १८’२२ यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्           

==================

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

पदच्छेदैः - सर्वभूतेषु येन एकम् भावम् अव्ययम् ईक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८-२०॥

पदच्छेदैः - अविभक्तम् विभक्तेषु तत् ज्ञानम् विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८-२०॥

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

पदच्छेदैः - पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानम् नानाभावान् पृथग्विधान् ।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ १८-२१॥

पदच्छेदैः - वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानम् विद्धि राजसम् ॥ १८-२१॥

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

पदच्छेदैः - यत् तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् ।

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८-२२॥

पदच्छेदैः - अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ १८-२२॥

अन्वयाः - (१८-२०) येन (ज्ञानेन) (जनः) विभक्तेषु सर्वभूतेषु एकम् अव्ययम् अविभक्तम् भावम् ईक्षते तत् ज्ञानम् (त्वम्) सात्त्विकम् विद्धि | 

(१८-२१) यत् ज्ञानम् तु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन वेत्ति नानाभावान् (च) पृथग्विधान् (वेत्ति) तत् ज्ञानम् राजसम् विद्धि | 

(१८-२२) यत् (ज्ञानम्) तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च (भवति) तत् (ज्ञानम्) तामसम् उदाहृतम् 

शब्दाभ्यासा: 

(१८-२०) येन (ज्ञानेन) (जनः) विभक्तेषु सर्वभूतेषु एकम् अव्ययम् अविभक्तम् भावम् ईक्षते तत् ज्ञानम् (त्वम्) सात्त्विकम् विद्धि 

1. येन - यत् सर्व. अत्र नपुं. 3’1 / 

2. विभक्तेषु - विभक्त वि. अत्र नपुं. 7’3 / विभक्त p. p. 1 Divided, partitioned (as property &c). -2 Divided, separated in interest, as in विभक्ता भ्रातरः; विभक्ताः सहजीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि Ms.9.210. -3 Parted, separated, made distinct; Śi.1.3; वायवीयैर्विगण्यन्ते विभक्ताः परमाणवः Y.3.104. -4 Different, multifarious. 

3. सर्वभूतेषु - सर्वभूत नपुं. 7’3 / सर्वाणि भूतानि इति सर्वभूतानि (कर्मधारयः) 

1. सर्वाणि - सर्व all सर्व. अत्र नपुं. 1’3 / 

2. भूतानि - भूत वि. अत्र नपुं. 1’3 / भूत p. p. [भू-क्त] 1 Become, being, existing. -2 Produced, formed. भूतम् 1 Any being (human, divine or even inanimate); इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् Ku.4.45; Pt.2.87. -2 A living being, an animal, a creature;

4. एकम् - एक संख्यावि. अत्र पुं. 2’1 / एक pron. a. [इ-कन्] 1 One, single, alone, only; वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो ... एकस्तथा ... Kaṭh. Up.2.5.10. Mb.4.49.5,6; बलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिरः । गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥ Bh.3.14.

5. अव्ययम् - अव्यय वि. अत्र पुं. 2’1 / अव्यय avyaya a. [नास्ति व्ययो यस्य] 1 (a) Not liable to change, imperishable, undecaying, immutable; वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् Bg.2.21; विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति Bg.2.17,4.1,6,13;7.24-25;15.5,17. Ms.1.18,19,57;2.81; R.8.24. (b) Eternal, everlasting, अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् Bg.15.1; अकीर्तिं कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् Bg.2.24. -2 Unexpended, unwasted. 

6. अविभक्तम् - अविभक्त वि. अत्र पुं. 2’1 / न विभक्तः इति अविभक्त: (नञ्-तत्पुरुषः) 

7. भावम् - भाव पुं. 2’1 / भावः bhāvaḥ [भू-भावे घञ्] 1 Being, existing, existence; नासतो विद्यते भावः Bg.2.16. -2 Becoming, occurring, taking place. -3 State, condition, state of being; लताभावेन परिणतमस्या रूपम् V.4; U.6.23; so कातरभावः, विवर्णभावः &c. -4 Manner, mode. -6 Rank, station, position, capacity; देवीभावं गमिता K. P.10; so प्रेष्यभावम्, किंकरभावम् &c. -6 (a) True condition or state, truth, reality; परं भावमजानन्तः Bg.7.24; इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसम- न्विताः 10.8. (b) Sincerity, devotion; त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः R.8.52;2.26. -7 Innate property, disposition, nature, temperament; स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U.6.14. -8 Inclination or disposition of mind, idea, thought, opinion, supposition; हृदयनिहितभावा गूढमन्त्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते Pt.3.43; Ms.8.25;4.65; निकृष्टोत्कृष्टयोर्भावं यास्तु गृह्णन्ति ताः स्त्रियः Bu. Ch.4.23. -9 Feeling, emotion, sentiment; एको भावः Pt.3.66; Ku.6.95;

8. ईक्षते - ईक्ष्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / ईक्ष् 1 Ā. (ईक्षते, ईक्षाञ्चक्रे, ऐक्षिष्ट, ईक्षितुम्, ईक्षित्वा, ईक्षित) 1 To see, behold, view, perceive, observe, look or gaze at. -2 To regard, consider, look upon; सर्वभूतस्थमात्मानम्... ईक्षते योगयुक्तात्मा Bg.6.29. 

9. तत् - सर्व. अत्र नपुं. 2’1 / 

10. ज्ञानम् - ज्ञान नपुं. 2’1 / ज्ञानम् [ज्ञा-भावे ल्युट्] 1 Knowing, understanding, becoming acquainted with, proficiency; सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानम् Māl.1.7. -2 Knowledge, learning; तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञानेन शुध्यति Mb.12.204.2; 

11. सात्त्विकम् - सात्त्विक वि. अत्र नपुं. 2’1 / सात्त्विक a. (-की f.) [सत्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्] 1 Real, essential. -2 True, genuine, natural. -3 Honest, sincere, good. -4 Virtuous, amiable. -5 Vigorous. -6 Endowed with the quality Sattva (goodness). -7 Belonging to or derived from the Sattva quality; ये चैव सात्त्विका भावाः Bg.7.12;14.16.

12. विद्धि - विद्-धातोः लोटि म.पु. एक. / विद्  2 P. (वेत्ति or वेद, विवेद-विदांचकार, अवेदीत्, वेत्स्यति, वेत्तुम्, विदित); 1 To know, understand, learn, find out, ascertain, discover; 

(१८-२१) यत् ज्ञानम् तु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन वेत्ति नानाभावान् (च) पृथग्विधान् (वेत्ति) तत् ज्ञानम् (त्वम्) राजसम् विद्धि 

13. सर्वेषु - सर्व सर्व. अत्र नपुं. 7’3 / 

14. भूतेषु - भूत वि. अत्र नपुं. 7’3 / 

15. पृथक्त्वेन - पृथक्त्व नपुं. 3’1 / पृथक्त्वम् 1 Separateness, severalty. -2 Individuality. पृथक्त्वेन (Intr. used as adv.) Individually, separately; 

16. वेत्ति - विद्-धातोः लटि प्र.पु. एक. / विद्  2 P. (वेत्ति or वेद, विवेद-विदांचकार, अवेदीत्, वेत्स्यति, वेत्तुम्, विदित); 1 To know, understand, learn, find out, ascertain, discover; 

17. नानाभावान् - नानाभाव पुं. 2’3 / नाना ind. 1 In different places, in different ways, manifoldly, variously; मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । -2 Distinctly, separately. -3 Without (= विना; with acc., instr. or abl.); नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा Vop.; (विश्वं) न नाना शंभुना रामात् वर्षेणाधोक्षजोवर ibid. -4 (Used as an adjective at the beginning of comp.) Manifold, various, sundry, different, diverse; नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh.2.46; नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः Bg.1.9; Ms.9.148.

18. पृथग्विधान् - पृथग्विध वि. अत्र पुं. 2’3 / -विध a. of different kinds, diverse, various. 

19. राजसम् - राजस वि. अत्र नपुं. 2’1 / राजस a. (-सी f.) [रजसा निर्मितम् अण्] Relating to or influenced by the quality rajas, endowed with the quality rajas or passion; ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः Bg.14.18;7.12;17.2.

(१८-२२) यत् (ज्ञानम्) तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च (भवति) तत् (ज्ञानम्) तामसम् उदाहृतम् 

20. कृत्स्नवत् - वि. अत्र नपुं. 1’1 / कृत्स्न a. [Uṇ.3.17] All, whole, entire; कृत्स्नो रसघन एव Bṛi. Up.4.5.13; एकः कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति Ś.2.16; Bg.3.29; Ms.1.105;5.82

21. एकस्मिन् - एक संख्यावि. अत्र नपुं. 7’1 / एक pron. a. [इ-कन्] 1 One, single, alone, only; वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो ... एकस्तथा ... Kaṭh. Up.2.5.10. Mb.4.49.5,6; बलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिरः । गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥ Bh.3.14.

22. कार्ये - कार्य वि. अत्र नपुं. 7’1 / कार्य pot. p. [कृ-कर्मणि ण्यत्] What ought to be done, made, performed, effected &c. कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी Ś.6.17; साक्षिणः कार्याः Ms.8.61; so दण्डः, विचारः &c. -र्यम् 1 (a) Work, action, act, affair, business; कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् Ku.3.14; Ms.5.150. (b) A matter, thing. -2 Duty; अभिचैद्यं प्रतिष्ठासुरासीत्कार्यद्वयाकुलः Śi.2.1.

23. सक्तम् - सज्-धातोः क्त-वि. सक्त / अत्र नपुं. 2’1 / सक्त p. p. [सञ्ज्-क्त] 1 Stuck or attached to, in contact with. -2 Addicted, devoted or attached to; fond of; सक्तासि किं कथय वैरिणि मौर्यपुत्रे Mu.2.6. -3 Fixed or riveted on; नगेन्द्रसक्तां परिवर्त्य दृष्टिम् R.2.28. -4 Relating to. -5 Diligent, attentive. 

24. अहैतुकम् - अहैतुक वि. अत्र नपुं. 2’1 / न हैतुकम् इति अहैतुकम् (नञ्-कर्मधारयः) / हैतुक a. (-की f.) [हेतौ प्रसृतः ठञ्] 1 Causal, causative. -2 Argumentative, rationalistic. 

25. अतत्त्वार्थवत् - अतत्त्वार्थवत् वि. अत्र नपुं. 2’1 / तत्त्वम् (Sometimes written as तत्वम्) 1 True state or condition, fact; वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती Ś.1. 23. -2 Truth, reality; न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते Bg.9.24. -3 True or essential nature; संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् Bg.18.1;3.28; Ms.1.3;3.96; 5.42. -4 The real nature of the human soul or the material world as being identical with the Supreme Spirit pervading the universe. -5 A true or first principle. -अर्थः truth, reality, the exact truth, real nature.

26. अल्पम् - अल्प वि. अत्र नपुं. 2’1 / अल्प a. [अल्-प] 1 Trifling, unimportant, insignificant (opp. महत् or गुरु); अल्पविद्यः Ms.11.36. -2 Small, little, minute, scanty (opp. बहु); अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R.2.47;1.2; अल्पकुचान्तरा V.4.49. 

27. तामसम् - तामस वि. अत्र नपुं. 1’1 / तामस a. (-सी f.) [तमोऽस्त्यस्य अण्] 1 Dark, consisting of darkness; व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च Māl.9.52; U.5.12. -2 Affected by or relating to तमस् or the quality of darkness (the third of the three qualities of nature); ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये Bg.7.12;17.2; M.1.1; Ms.12.33-34. -3 Ignorant. -4 Vicious. 

28. उदाहृतम् - उदाहृ (उत्+आ+हृ)-धातोः क्त-वि. उदाहृत / अत्र नपुं. 1’1 / उदाहृत p. p. 1 Said, uttered; तत्तामसमुदाहृतम् Bg. 17.19. -2 Named, called; श्रुतान्वितो दशरथ इत्युदाहृतः Bk.1.1.

अन्वयार्थाः Overall Meaning  

(१८-२०) येन (ज्ञानेन) (जनः) विभक्तेषु सर्वभूतेषु एकम् अव्ययम् अविभक्तम् भावम् ईक्षते तत् ज्ञानम् (त्वम्) सात्त्विकम् विद्धि | That knowledge which sees the One Indestructible in all beings, the One Indivisible in all separate lives, may be truly called Pure Knowledge. 

(१८-२१) यत् ज्ञानम् तु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन वेत्ति नानाभावान् (च) पृथग्विधान् (वेत्ति) तत् ज्ञानम् (त्वम्) राजसम् विद्धि - The knowledge which thinks of the manifold existence in all beings as separate - that comes from Passion.

(१८-२२) यत् (ज्ञानम्) तु कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च (भवति) तत् (ज्ञानम्) तामसम् उदाहृतम् But that which clings blindly to one idea as if it were all, without logic, truth or insight, that has its origin in Darkness. 

छन्दोविश्लेषणम् 

सर्वभूतेषु येनैकं (८ अक्षराणि) “षु येनै” एतेषां मात्राः १-२-२ 

भावमव्ययमीक्षते (८ अक्षराणि) “यमीक्ष” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अविभक्तं विभक्तेषु (८ अक्षराणि) “विभक्ते” एतेषां मात्राः १-२-२

तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् (८ अक्षराणि) “द्धि सात्त्वि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-२०) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं (८ अक्षराणि) “तु यज्ज्ञा” एतेषां मात्राः १-२-२ 

नानाभावान्पृथग्विधान् (८ अक्षराणि) “पृथग्वि” एतेषां मात्राः १-२-१ 

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु (८ अक्षराणि) “षु भूते” एतेषां मात्राः १-२-२

तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् (८ अक्षराणि) “द्धि राज” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-२१) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् (८ अक्षराणि) “वदेक(स्मि)” एतेषां मात्राः १-२-२ 

कार्ये सक्तमहैतुकम् (८ अक्षराणि) “महैतु” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अतत्त्वार्थवदल्पं च (८ अक्षराणि) “वदल्पं” एतेषां मात्राः १-२-२

तत्तामसमुदाहृतम् (८ अक्षराणि) “मुदाहृ” एतेषां मात्राः १-२-१ 

अस्मिन् (१८-२२) श्लोके अनुष्टुभ्-छन्दः ।

स्वाध्यायाः Notes of self-study 

(१) There is the phrase एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा in (13-11). Here एतत् refers to all that is detailed in श्लोकाः 13-07 to 13-11. And all that makes the definition of ज्ञानम्. What is detailed in श्लोकाः 13-07 to 13-11 is actually a list of virtues. So, virtuosity is ज्ञानम्, rather, सात्त्विकम् ज्ञानम्. What all is other than ज्ञानम् is अज्ञानम्, rather राजसम् ज्ञानम् or तामसम् ज्ञानम्. 

(२) But as mentioned in the श्लोकाः here 

by सात्त्विकम् ज्ञानम् (जनः) विभक्तेषु सर्वभूतेषु एकम् अव्ययम् अविभक्तम् भावम् ईक्षते 

by राजसम् ज्ञानम् सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् वेत्ति 

So, whereas सात्त्विकम् ज्ञानम् as per श्लोकाः 13-07 to 13-11 is virtuosity, 

in सात्त्विकम् ज्ञानम् as per श्लोक: (१८-२०) or राजसम् ज्ञानम् as per  श्लोक: (१८-२१) the difference is by the perception of the world, the सर्वभूतेषु perception. 

If एकम् अव्ययम् अविभक्तम् भावम् ईक्षते then सात्त्विकम् ज्ञानम्. 

If पृथग्विधान् नानाभावान् वेत्ति then राजसम् ज्ञानम्. 

(२) The contrast between सात्त्विकम् ज्ञानम् and राजसम् ज्ञानम् is clear. But with तामसम् ज्ञानम् there are many adjectives viz. कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम्, अहैतुकम्, अतत्त्वार्थवत्, अल्पम् च. To correlate these adjectives with सात्त्विकम् ज्ञानम् and राजसम् ज्ञानम् one may note their antonyms. But would it be proper to relate the same antonyms with both सात्त्विकम् ज्ञानम् and राजसम् ज्ञानम् ? Anyway the antonyms would be 

कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् <> पृथक् पृथक् बहुषु कार्येषु सक्तम् 

अहैतुकम् devoid of purpose <> हैतुकम् purposeful,

अतत्त्वार्थवत् meaningless <> तत्त्वार्थवत् meaningful

अल्पम् limited <> बहुलम् comprehensive

Actually should being कृत्स्नवत् एकस्मिन् कार्ये सक्त: be regarded as तामसम् ज्ञानम् ? Comes to mind 

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ २- ४१॥ 

The professional intellect works focused on one task. The non-professionals undertake multifarious and innumerable tasks simultaneously, like having too many irons in the fire. Then one who is पृथक् पृथक् बहुषु कार्येषु सक्त: is a non-professional, not at all commendable ? 

One would grant that ज्ञानम् should not be अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् च. Such ज्ञानम् is तामसम्. 

(३) The perception that a tiger is ferocious and a lamb can never be offensive may be taken as examples of सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन पृथग्विधान् नानाभावान् वेत्ति. Such perception is to be regarded as राजसम् ज्ञानम्. 

Then the सात्त्विकम् ज्ञानम् perception should be that both the tiger and the lamb are His creations Him. Recognising Him to be the creator is विभक्तेषु सर्वभूतेषु एकम् अव्ययम् अविभक्तम् भावम् ईक्षते, which is सात्त्विकम् ज्ञानम्. 

It is of course difficult to upgrade oneself to that level of सात्त्विकम् ज्ञानम्. The challenge would be best experienced, or your सात्त्विकम् ज्ञानम् would be best tested when you face a tiger when wading alone in a jungle. At that situation one may wonder whether सात्त्विकम् ज्ञानम् is only hypothetical, not at all practical. 

But योगी चांगदेव is said to have come to meet संत ज्ञानेश्वर riding on a tiger and having a serpent to reign the tiger. Such siddhi is also claimed to be possible. But as if this siddhi of riding a tiger having a serpent to reign is also not very impressive, because only animate beings as tiger and serpent are commanded, the quartet निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान मुक्ताबाई are said to have commanded an inanimate wall to carry them to meet चांगदेव. When God is with you, He gladly makes anything happen for his beloved devotee. It is up to us to become his beloved devotee. 

YouTube video https://youtu.be/Tk95ibpMbOo                                           

॥ शुभमस्तु ॥  

================